Natuurlijke Wereld

Misleiding in een witte doktersjas

2012-02-26T16:37:00.000+01:00

De Amerikaanse visarend, symbool van de VS;
volgens de directeur wetenschap van het
Heartland Institute zou er geen enkel bewijs zijn
dat DDT de visarend schaadde.
De wetenschap beweert anders.

De Amerikaanse denktank Heartland Institute, recent volop in het nieuws in verband met zijn klimaatscepsis-strategie, strooit net zo gemakkelijk desinformatie rond over het klimaat als over roken en gezondheid, of de invloed van DDT op de vogelstand. Het instituut vervormt de wetenschap probleemloos als dat ideologie of belangen dient.

Financiering en werkwijze van een van de meest opmerkelijke Amerikaanse denktanks, het Heartland Institute, zijn recent in de belangstelling komen te staan door openbaarmaking van een aantal – overigens wederrechtelijk verkregen - interne documenten. De authenticiteit van een van die die documenten, het 2012 Climate Strategy Memo wordt nu door het Heartland Institute betwist. De discussies gaan nu goeddeels over de wijze waarop de documenten zijn verkregen, die inderdaad niet door de beugel kan. Maar de discussies hierover leiden ook af van de kern van de kwestie, namelijk de werkwijze van instituten als het Heartland Institute: twijfel zaaien over de stand van de wetenschap, door hele leugens, halve waarheden en irrelevante feiten rond te strooien.

Om te constateren dat het Heartland Institute allesbehalve een wetenschappelijk instituut is, maar een als expertisecentrum vermomde lobby-organisatie, zijn de recent ontvreemde documenten helemaal niet eens nodig. De producten (rapporten, opinieartikelen, lezingen enzovoorts) zijn gemakkelijk te vinden en op hun waarheidsgehalte te controleren door ze in het licht van publicaties in wetenschappelijke rapporten en tijdschriften te bezien.

Het Heartland Institute is volgens de Nederlandse klimaatscepticus Hans Labohm “uitgegroeid tot een soort Mekka voor klimaatsceptici”. Het instituut probeert echter niet alleen de klimaatwetenschap te ondermijnen, maar ook andere wetenschapsgebieden die mogelijk tot overheidsingrepen zouden kunnen leiden (of zelfs al hebben geleid). Vooral die wetenschapsgebieden moeten het ontgelden die de belangen kunnen schaden van de financiers van het Instituut, of die louter op ideologische gronden (de markt moet worden bevrijd van elke vorm van overheidsregulering) worden afgewezen.

DDT en de zeearend

In een recent interview zegt de president van het Heartland, Joe Bast, dat het idee van door de mens veroorzaakte klimaatverandering binnenkort geschiedenis zal zijn, net zoals een hele reeks van milieu-issues, zoals de gedachte dat DDT dunnere eierschalen van vogels heeft veroorzaakt. Zoals bij de Amerikaanse zeearend (bald eagle), de nationale vogel van de VS.

Dat wekte mijn belangstelling. Toen ik in Wageningen studeerde volgde ik toxicologiecolleges bij prof. Jan Koeman, een van de grondleggers van de toxicologie in Nederland. Koeman heeft destijds een belangrijke rol gespeeld bij het ontrafelen van het mechanisme waarlangs pesticiden als DDT en dieldrin de voortplanting van roofvogels in gevaar brachten. Inderdaad, wist ik me te herinneren, via de invloed op de dikte van eierschalen. De verbanden tussen roofvogelstand en het gebruik van deze categorie pesticiden, organochloorverbindingen, was zonneklaar, en ook werking ervan werd opgehelderd. En omgekeerd: een verbod op die middelen leidde tot geleidelijk herstel van diverse roofvogelsoorten.

Zou dat nou allemaal niet waar zijn? Zou Joe Bast, een niet-afgestudeerde econoom, Universiteit van Chicago, het gelijk aan zijn zijde hebben en mijn voormalige hoogleraar toxicologie niet? Het zal toch niet waar zijn?

Ik ga op onderzoek uit, sceptisch als ik van nature ben. De uitspraak van Bast over DDT leidt naar een artikel van de Science Director van het Heartland, Jay H. Lehr. Hij schrijft: “There is no scientific evidence that DDT had any negative impact on our national bird. To the contrary, DDT's elimination of disease-causing vermin helped virtually all bird populations, which is well documented by the National Audubon Society.” Tjonge, het is zelfs omgekeerd, volgens Lehr: omdat DDT succesvol ziekteveroorzakend ongedierte (vermin) bestreed, konden de vogelpopulaties floreren. En de statige natuurbeschermingsorganisatie Audubon ondersteunt dat.

Ongedierte

Op naar de annalen van de Audubon Society. Zeker, er is wat te vinden over DDT, vermin, en roofvogels zoals de zeearend. Maar het is toch een tikkie anders dan Lehr van het Heartland Institute schrijft. Audubon Magazine gebruikt inderdaad het woord vermin: “Considering all the celebration of the bald eagle’s recovery, it’s hard to believe that a generation ago they were hunted and killed like vermin”. Tja, dat is wel wat anders dan dat DDT het ongedierte bestreed waardoor de arend kon opveren. Elders schrijft de Audubon Society: “Bald eagle populations declined dramatically in the last century, attributed mostly to the accumulation of the pesticide DDT in fish, a staple of the eagle's diet. The pesticides gradually poisoned females, causing them to produce thinly-shelled eggs that broke easily, preventing the embryos from growing. (….) Strong federal and state protection and the banning of DDT brought the bird back from the brink”.

Kijk, daar herken ik de colleges van Jan Koeman weer in, gebaseerd op de honderden artikelen in de wetenschappelijke literatuur over de relatie tussen organochloorverbindingen en de achteruitgang van roofvogels die iedereen gemakkelijk via google scholar kan vinden.

Het beeld is al snel duidelijk: de Heartland Institute Science Director Jay H. Lehr schroomt niet regelrechte nonsens over de relatie tussen DDT en roofvogels te verspreiden, hij deinst er ook niet voor terug bronnen als ondersteuning van zijn bewering op te voeren die er aantoonbaar andere opvattingen op nahouden. En zijn directeur, Joe Bast, roept het Lehr kritiekloos na.

Witte doktersjas

De werkwijze van Heartland is simpel maar doeltreffend: twijfel zaaien door wetenschappelijk werk te ondermijnen, verwrongen te presenteren, of met droge ogen precies het tegenovergestelde beweren als wat de wetenschap ons leert. En dat alles met de witte doktersjas aan van expert, wetenschapper, deskundige.

Eerder speelden ‘experts’ verbonden aan het Heartland Institute een belangrijke rol bij het ondermijnen van de wetenschap die de verbanden tussen roken en gezondheidsschade blootlegde. Dat is allemaal goed gedocumenteerd, bijvoorbeeld in de enorme verzameling documenten die de tabaksindustrie moest publiceren, en geanalyseerd in boeken als Doubt is Their Product van David Michaels, Merchantsof Doubt van Naomi Oreskes en Erik Conway en tal van andere publicaties.

De werkwijzen en strategieën van een veelheid van twijfelzaaiende denktanks, front-groups en echokamers zijn reeds doorgrond, zonder dat de recente Heartland-documenten beschikbaar waren. Strategieën, tactieken en financiering van een netwerk aan denktanks worden steeds meer geanalyseerd en beschreven, ook in peer-reviewed wetenschappelijke tijdschriften, zie o.a. Dunlap & McCright, Climate Ethics project, en Jacques, Dunlap & Freeman.

Schoffel de wetenschap eronder

Is het analyseren en documenteren van dergelijke praktijken ‘zwart maken van sceptici’, zoals me de laatste door enkele Nederlandse sceptici wordt verweten? Dacht het niet; het is gewoon gezonde scepsis om én de argumenten op hun merites te beoordelen, én om te analyseren waaróm systematisch gemankeerde argumenten worden rondgestrooid. Dat zouden meer sceptici moeten doen.

Dan komen wel heldere conclusies tevoorschijn: instituten als het Heartland Institute zijn niet uit op waarheidsvinding en wetenschap, het zijn lobbybureaus die zich om hun boodschap geloofwaardiger te laten lijken uitdossen als wetenschappers. En die dankzij die vermomming aanspraak maken op belastingaftrek - dat zou menig public affairs-bureau ook wel willen.

Of het nu gaat om roken, DDT of klimaatverandering, de werkwijze is dezelfde: schoffel de wetenschap eronder, om te voorkomen dat ook maar iemand op het idee komt dat er wel eens maatregelen nodig zouden kunnen zijn.

Een blik op de missie van het Heartland Institute zou eigenlijk al voldoende zijn om die conclusie te trekken: “The mission of The Heartland Institute is to discover, develop, and promote free-market solutions to social and economic problems”. Niks onderzoek, niks wetenschap, een Ideologie moet worden bevorderd. Koste wat kost. Desnoods ten koste van de waarheid.

Jan Paul van Soest

Een rechtsfilosoof als klimaatsofist

2012-01-30T15:12:00.000+01:00

Rechtsfilosoof, historicus en columnist Thierry Baudet schreef vrijdag 27 januari een column Dood door de Broeikas (hier te vinden). Kennelijk geïnspireerd door het boek De Staat van het Klimaat van wetenschapsjournalist Marcel Crok brengt Baudet een aantal 'sceptische' argumenten die echter in de wetenschap zelf al lang als half waar of geheel onjuist zijn bestempeld. Een aantal klimaatwetenschappers reageerde onmiddellijk. Hun reactie volgt hieronder en is ook op het blog van Ernst Schrama te vinden.
Naar de motieven van Baudet om een mening over klimaat belangrijker te vinden dan wat de klimaatwetenschap zegt kan men gissen. In de praktijk van het klimaatsofisme komen verschillende motieven voor, soms meerdere tegelijk. De belangrijkste zijn ideologie, lobbyisme, hobbyisme en querulantisme. Ideologie lijkt te meest voorkomende: de wetenschappelijke klimaatkennis past niet bij een gewenst wereldbeeld, en wordt om die reden niet geloofd.
Vrijemarktideologie is voorbeeld, zie het essay Klompen in de Machinerie, maar ook een conservatief-Christelijke levensovertuiging wil een zuivere blik op de klimaatkennis nogal eens vertroebelen. Klimaatwetenschap ontkennen of verdraaien om belangen te dienen, lobbyisme, is een tweede motief. De lobbyist heeft niet zelden ook een marktideologische bril, zo laat het meesterwerk Merchants of Doubt van Naomi Oreskes en Erik Conway zien.
Dan zijn er de querulanten, die door de reguliere klimaatkennis aan te vallen net een tikkie meer aandacht in de media en de blogosfeer krijgen dan wanneer ze de mainstream-kennis zouden volgen.
Is het met de eerste drie categorieën moeilijk (maar wel altijd noodzakelijk) discussiëren omdat ze er een geheel andere agenda op nahouden dan de agenda van kennisvergadering en waarheidsvinding, dat geldt niet voor de vierde en laatste categorie, de hobbyisten. De term hobbyisten kan gemakkelijk negatief worden geduid, maar dat is niet de bedoeling: het gaat om serieuze personen die, net als amateur-sterrenkundigen, uit pure nieuwsgierigheid en interesse in de klimaatwetenschap gedoken zijn en over hun bevindingen willen discussiëren. Het Franse woord amateur (letterlijk: liefhebber) geeft de positieve klank beter aan dan hobbyist. Het zal niet de eerste keer zijn dat een deskundig hobbyist de reguliere wetenschap verrijkt.
Uit zijn column wordt duidelijk dat Baudet oppervlakkig wat 'sceptische' argumenten rooft die toevallig in zijn kraam te pas komen. Zijn motief lijkt daarmee vooral ideologisch: de klimaatwetenschap zou wel eens kunnen leiden tot beleidsmaatregelen die niet bij zijn wereldbeeld passen, daarom kán, nee mág de klimaatwetenschap het niet bij het rechte eind hebben.
Enfin, toe te juichen is dat door zijn column Baudet de aandacht weer eens op het klimaatissue vestigt. Dat hij als ideoloog begint, allez, het moet ergens beginnen. Wellicht is deze eerste stap een aanmoediging voor hem zich verder tot een echte klimaathobbyist te ontwikkelen.

Jan Paul van Soest

Hopelijk weet columnist Thierry Baudet meer van rechtsfilosofie dan van klimaat

Wij zouden ons als natuurwetenschappers wel een paar keer bedenken voor we in NRC een artikel over rechtsfilosofie zouden schrijven. Dat is ons vak niet. Maar rechtsfilosoof Thierry Baudet ziet er geen been in over klimaatwetenschap te schrijven (NRC 27 januari). Zijn gebrek aan kennis is echter pijnlijk. Hij herkauwt diverse ‘tegenargumenten’ die door de wetenschap al lang zijn weerlegd. Hij baseert zich liever op het boek De Staat van het klimaat van journalist Marcel Crok dan op duizenden wetenschappelijke publicaties en tientallen verklaringen van alle wetenschapsacademies wereldwijd, en van alle relevante wetenschappelijke beroepsverenigingen.

De middeleeuwse warme periode was inderdaad warm, maar niet wereldwijd, en bovendien niet zo warm als nu. Het afgelopen decennium is onbetwist het warmste sinds 2000 jaar. Er zou in de middeleeuwen wijnbouw zijn in Engeland. Dus? Nu is dat weer het geval, ook in Nederland, en zelfs in Noorwegen wordt met wijnbouw begonnen. Baudet’s argument snijdt geen hout

De opwarming van nu zou komen doordat we uit de kleine ijstijd komen. Tja. Alle klimaatveranderingen uit het verleden hebben oorzaken, en die worden uitvoerig bestudeerd. De kleine ijstijd werd waarschijnlijk veroorzaakt door een langdurig zonneminimum en wellicht ook door verhoogde vulkanische activiteit. De huidige opwarming is alleen te verklaren door de toename van broeikasgassen, vooral kooldioxide. Deze toename is door mensen bewerkstelligd. Andere mogelijke oorzaken, zoals de zon en natuurlijke variaties worden permanent onderzocht, maar hun rol bij de huidige opwarming blijkt steeds nihil tot bescheiden. De hedendaagse temperatuurstijging verloopt wellicht sneller dan ooit in het verleden het geval is geweest, in ieder geval veel sneller bijvoorbeeld dan de overgang van een ijstijd naar een gematigd klimaat.

De opwarming is, in tegenstelling tot wat Baudet beweert, geenszins gestagneerd in de afgelopen 10 jaar. Er zijn natuurlijke variaties, vooral door oceaanbewegingen, maar de onderliggende trend van opwarming, ongeveer 0,18 graden per 10 jaar, is onmiskenbaar. Wat Baudet doet is kort na hoogwater langs de vloedlijn lopen om uit die waarneming te concluderen dat de zeespiegel daalt.

Opinies kunnen verschillen over vragen als: welke risico’s willen we als samenleving nemen? Wegen de inspanningen om klimaatverandering tegen te gaan op tegen de kosten? Kan het geld beter anders worden besteed? Een rechtsfilosofische beschouwing over dergelijke kwesties zou een welkome aanvulling op het debat zijn. Daarin kan Baudet dan zijn vakkennis kwijt, in plaats van onjuistheden te debiteren over de feiten van een wetenschapsdomein waarvan hij overduidelijk geen kaas heeft gegeten. Wellicht is het een idee een inleidende cursus klimaatverandering te volgen alvorens dit soort stukken te schrijven.

Dr. Ir. Ernst Schrama, Technische Universiteit Delft

Dr. Roderik van de Wal, Universiteit van Utrecht

Dr. Jan Wuite, Universiteit Luxemburg

Prof. Dr. Ir. Pier Vellinga, Universiteit Wageningen,

Dr. Bart Verheggen, Planbureau voor de leefomgeving.

Aynovirus Libertarium Extremum

2011-12-27T11:09:00.000+01:00

Het was een onthutsend rapport, dat Stichting Natuur en Milieu in oktober presenteerde, hoewel het voor de insiders geen verrassing kon zijn. In ‘Ranking the Stars’, zoals het rapport heette, werd pijnlijk zichtbaar hoe ver Nederland op het gebied van milieu en energie in de achterhoede verzeild is geraakt.

Op alle ranglijsten valt wel wat af te dingen, maar de veelheid van lijsten die allemaal dezelfde richting op wijzen is toch wel tamelijk overtuigend. Het is onmiskenbaar: Nederland is van gidsland definitief afgegleden naar het niveau van – ecologisch gezien – een bananenrepubliek. Of zoals Piet Sprengers van ASN Bank het perfect formuleerde bij de lancering van de Trouw Duurzame 100: “Nederland is een gidsland van de tegenwerkers geworden”.

: Volgens het rapport Ranking the Stars van Natuur en Milieu bungelt Nederland onderaan de internationale duurzaamheidslijstjes

Het is verleidelijk verwijtend in de richting van het zittende kabinet te kijken, maar dat is maar gedeeltelijk terecht: de slechte scores op de verschillende ranglijsten kunnen onmogelijk in één enkel jaar zijn ontstaan. Al doet het huidige kabinet ontegenzeggelijk zijn best Nederland zo mogelijk nóg verder naar de onderkant van de lijsten te duwen, de scores uit het rapport Ranking the Stars van Natuur en Milieu zijn het resultaat van zo’n 10 à 15 jaar zwak tot falend milieu- en energiebeleid. Hier is het rapport te downloaden: http://www2.natuurenmilieu.nl/media/278298/20111012-natuur_milieu-rapport-rankingthestars.pdf.
In de tijd van het eerste en tweede nationaal milieubeleidsprogramma (NMP) stond Nederland te boek als koploper. Wat is er gebeurd?
Een kentering is niet precies aan te wijzen, maar ik neig ertoe de cesuur te leggen bij het tweede paarse kabinet. Toen werd de infectie met het vrijemarktvirus manifest. Dat virus wordt ook wel het Aynovirus Libertarium Extremum genoemd, naar de Amerikaanse romanschrijfster en filosofe Ayn Rand, bij wie het voor het eerst in zijn besmettelijke variant werd vastgesteld. Onze eigen Nederlandse topfilosoof Hans Achterhuis analyseert messcherp hoe Ayn Rand’s boek Atlas Shrugged is uitgegroeid tot de bijbel van de vrijemarktutopisten. Utopisten, omdat in het denken van Rand en haar volgelingen marktwerking niet als neutraal, handig mechanisme wordt gezien om productie en consumptie te organiseren, maar als moreel superieur systeem, met Rand’s filosofie als legitimering om liberalisering en privatisering coûte que coûte door te zetten en overheidsinvloed liefst naar nul terug te brengen. Interessant: premier Mark Rutte zou Ayn Rand zijn favoriete filosofe vinden.
Vanaf Paars-II begon het Nederlandse milieu- en energiebeleid onmiskenbaar marktsistische trekjes te krijgen. Vooral op energiegebied werd dat al snel duidelijk. Waar haar voorganger Hans Wijers nog als gebalanceerd markteconoom te boek stond, voerde Annemarie Jorritsma energiebeleid vanuit marktideologisch perspectief. De Algemene Energieraad waarvan ik destijds deel uitmaakte toonde zich bezorgd over liberalisering en privatisering van de energiebedrijven zonder voldoende voorafgaande borging van publieke belangen: milieubescherming, duurzaamheid, voorzieningszekerheid, innovatie. Maar toch ging het zo: marktwerking, verdere liberalisering, splitsing en privatisering werden doorgezet, en het instrumentarium om de publieke belangen veilig te stellen hobbelde er wat achteraan. Te weinig en te laat.
Met de kabinetten-Balkenende werd de visie misschien iets anders verpakt, maar wie nauwkeurig kijkt kan onder die verpakking ook een sterk marktideologische inhoud ontdekken. Het vrijemarktvirus treft kennelijk ook partijen die daar gezien hun eigen ideologische achtergrond immuun voor zijn. Veren zorgen voor een beschermlaag, maar zodra de ideologische veren zijn afgeschud slaat het virus zijn slag.
Vanaf Paars-II moest het milieubeleid zich in toenemende mate bewijzen tegenover de dominante beleidsvisie dat de overheid terug moest treden, en dat ‘de markt’ het allemaal wel zou doen. Uiteindelijk resulteerde dit denken onder het huidige kabinet in de ontmanteling van het ministerie van VROM en de vorming van het ministerie van I + M, waarbij die letters volgens insiders staan voor In Memoriam.
Ziehier in grove penseelstreken de achtergronden van het denken dat tot gebrek aan daden leidde, dat op zijn beurt tot gebrek aan duurzame resultaten leidde die zo pijnlijk door Ranking the Stars worden blootgelegd. Ranking the Stars is nog een positieve titel voor het rapport. Ranking a Black Hole was treffender geweest.

(Verschenen als column in Energiegids.nl, december 2011)

Gooi ETS-kind niet met het badwater weg

2011-11-05T13:34:00.000+01:00

Er is wereldwijd een trend is onder ( kritische) klimaatwetenschappers om de CO2-tax te promoten. Een van mijn beste vrienden, prof. Dr. Christan Hey van de Duitse Sachverständigenrat für Umweltfragen in Berlijn (Adviesorgaan van de Duitse regering) argumenteert net als Jan Paul van Soest op dit blog tegen het ETS-systeem en voor een CO2-taks (zie http://natuurlijkewereld.blogspot.com/2011/08/emissiehandel-liever-inruilen-voor-co2.html). Maar ETS moet juist overeind blijven en versterkt worden.

Alexander de Roo

Mijn argumenten zijn de volgende.

1. Klimaat is een wereldwijd probleem. Een CO2-emissiehandel van de EU kan en wordt verbonden met andere landen. Met Noorwegen bestaat die koppeling al. Met Zwitserland is het ook te doen. Met Nieuw-Zeeland en Australië zijn er al contacten om zo'n koppeling tot stand te brengen. Met de VS is het nog niet gelukt. Mogelijk wel met Californië. Met een heffingensysteem kom je nooit tot een wereldwijd systeem. Met een wereldwijd emissiehandelssysteem van de 12 belangrijkste landen (EU telt dan als 1 land) krijgen we het klimaatprobleem onder controle. Dan hebben we het VN-klimaatcircus ook niet nodig: slechts 12 spelers en niet 200.

2. De prijs is niet hoog genoeg. Dat gaat veranderen. Na 2012 zullen er veilingen verplicht worden en zijn de CO2-rechten niet langer gratis. Even geduld dus. Het zakken vullen (windfall profits) is dan in 2012 voorbij. Het ETS systeem is al EU-wet tot 2027.

3. In het EU ETS-systeem is de linking Directive van 2004 (waar ik voor verantwoordelijk was in het Europees Parlement) veranderd. Nu kan dit instrument alleen nog worden ingezet voor hernieuwbare energie en energiebesparing. Dus het voorbeeld van CDM dat Jan Paul van Soest geeft klopt niet. Dat slaat op het VN-systeem van Kyoto dat voor landen geldt.

4. CO2-Tax en ETS kunnen ook gecombineerd worden. Sterker nog, de Europese Commissie heeft dit ook zelf voorgesteld. Alleen doordat 27 regeringen elk een vetorecht hebben is de huidige minimum-accijnsheffing veel te laag. Een land als Zweden heeft een eigen substantiële CO2-heffing naast de ETS, dus dat kan best (al vond de Europese Commissie dat niet leuk).

5. De Europese Commissie heeft in mei 2011 een ontwerp-richtlijn energie-efficiëntie voorgesteld. Dat dwingt energiemaatschappijen elk jaar 1,5% energie te besparen in absolute termen bij hun klanten. Dus Essent, Nuon, etc: niet langer alleen gas en elektra verkopen, maar ook energiebesparing (HRe-ketel, isolatie en dergelijke). Duitse energiereuzen zijn faliekant tegen, maar de Franse niet. En bedrijven als Rockwool lobbyen ook voor deze richtlijn. Als er twee soorten industrie lobbyen, dan wint de groene kant van de industrie, is mijn ervaring na 25 jaar in Brussel.

De kans bestaat dat het Deens voorzitterschap in het voorjaar een deal met de Groene EP-rapporteur uit Luxemburg sluit, en in 2014/2015 een dwingende wet voor efficiency voorstelt. Het gevolg zal zijn dat de prijs in het ETS-systeem nog verder onder druk komt te staan. De Europese Commissie zal dan gedwongen worden om het ETS systeem aan te scherpen. Op de achtergrond speelt de Europese Commissie met het idee om met de opbrengst van het ETS-systeem de hele EU-begroting te financieren. Bij de recente voorstellen voor de EU-financiering voor de periode 2014-2020 heeft ze dit niet aangedurfd. Maar tegen 2020 misschien wel. ETS met veiling is dan een geaccepteerd mechanisme. De 27 EU-landen zijn dan af van het gezeur over de afdrachten aan de EU.

6. De Europese Commissie heeft het vliegen ook onder de ETS gebracht, vanaf 2012. Ze heeft plannen om ook het scheepverkeer hier onder te brengen. Ook het wegvervoer kan er onder gebracht worden. Nu valt ca. 50% van de uitstoot van EU-broeikasgassen er onder. Als scheep- en wegverkeer er ook onder vallen dan is het 75%. Dan ontbreekt alleen nog de gebouwde omgeving. Het gesneuvelde voorstel van Kerry en McCain in de senaat van de VS zag er precies zo uit.

Alexander de Roo is voorzitter van de Waddenvereniging, Senior-adviseur Provincie Gelderland, Voorzitter EnergieNetwerk CEMR, Lobbyist DN Cabinet Brussel en voormalig lid van het Europees Parlement.

Stuiptrekkingen van een onhoudbare visie

2011-11-04T21:18:00.000+01:00

Om de huidige discussies en machtsstrijd over verduurzaming beter te begrijpen, is het behulpzaam twee ‘kampen’ of visies te onderscheiden.

Kamp A heeft de conclusie getrokken en aanvaard dat onze economie de ecologische grenzen heeft bereikt of zelfs heeft overschreden. In deze visie wordt de economische ontwikkeling nu in belangrijke mate belemmerd doordat de ‘milieugebruiksruimte’ op is. Er ontstaat schaarste: makkelijk en goedkoop winbare natuurlijke hulpbronnen raken op, de veerkracht van ecosystemen is sterk afgenomen. Nieuwe economische kansen dienen zich in deze visie alleen maar aan indien niet langer naar klassiek financieel-economische winst wordt gestreefd, maar geïnvesteerd wordt in de bescherming en opwaardering van ecosystemen, behoud van het holoceenklimaat, en in hernieuwbare hulpbronnen.

Economie binnen de grenzen van de veerkracht
van ecosystemen? Bron: Stockholm Resilience Centre

Een toenemend aantal bedrijven omarmt deze visie, op grond van eigen inzichten en kennis, of uit verlicht eigenbelang: wie dat niet doet, loopt grote kans kopje onder te gaan. Is het niet doordat de noodzakelijke hulpbronnen en grondstoffen schaars en duur worden, waardoor de continuïteit van de onderneming gevaar loopt, dan is het wel doordat de samenleving eenvoudigweg geen license to operate meer gunt aan bedrijven die onvoldoende in planet en people investeren.

Kamp B vindt het idee van ecologische grenzen, beperkte veerkracht en schaarse hulpbronnen allemaal maar onzin. Hooguit wordt er een politieke lippendienst aan bewezen, maar in wezen is het beeld dat alle gemekker over natuur en milieu en klimaat en biodiversiteit een barrière is voor de Economische Groei Zoals We Die Altijd Gehad Hebben. In zijn meest vergaande varianten zijn, volgens Kamp B, de vertegenwoordigers van Visie A ‘watermeloenen’: groen van buiten, maar rood van binnen, types die onder de dekmantel van vergroening het socialisme willen vestigen, en de vrije markt om zeep willen helpen. Zo extreem denken maar weinigen, maar de opvatting dat al die milieubescherming onze broodnodige economische groei belemmert is wel wijd verspreid.

De remedie, in deze visie, is machtspolitiek. Met wet en vergunning in de hand de plannen doorduwen, en als er tegenslag is de natuur- en milieuorganisaties de schuld geven. En als dat niet lukt de wet zelf proberen te veranderen.

Een afnemend aantal bedrijven omarmt deze zienswijze, maar laat dit in Den Haag nu precies de visie zijn die aan de macht is.

Een oppervlakkig waarnemer zou denken dat het vooral VVD, CDA en PVV zijn die Kamp B vormen, maar dat is niet juist: de scheidslijnen lopen dwars door de partijen heen, in elk geval bij VVD en CDA. Bij de PVV kan ik dat niet overzien. Alleen, degenen die binnen CDA en VVD tot Kamp A behoren zijn binnen hun partijen (tijdelijk) uitgerangeerd. Maar Kamp A in CDA en VVD mag dan wel het zwijgen zijn opgelegd, enthousiast over de manier waarop de voorvechters van Kamp B opereren is men allesbehalve. Uit loyaliteit met de partij wordt de situatie nog even geaccepteerd zoals deze is, men likt zijn wonden, maar zoekt tevens naar nieuwe kansen om Visie A in de eigen partij verder door te zetten, en leiders naar voren te schuiven die deze ondersteunen. Dit te beginnen in het CDA, dat het idee van rentmeesterschap eindelijk eens echt wil vormgeven. De Verhagens, Blekers en Hillens van deze wereld worden na de val van het kabinet gepromoveerd tot Gouverneur van Limburg, Burgemeester van Stadskanaal respectievelijk Opper-Tabakslobbyist bij Public Affairsbureau Hillen en Knowlton, en een nieuwe ploeg kopstukken zoekt samenwerkingsverbanden en maatregelen die wel voldoende recht doen aan Visie A.

Kamp A haalt dan opgelucht adem, de krimpende groep aanhangers van Visie B verhardt in zijn standpunten, vecht zich af en toe knap terug, maar verliest uiteindelijk het pleit.

Dit Kamp B-kabinet maakt weliswaar veel kapot dat me lief is, maar als ik het goed zie gaat het om de laatste stuiptrekkingen van een visie die zijn beste tijd heeft gehad. Dat is dan wel weer een bemoedigende gedachte.

Jan Paul van Soest

Stuiptrekkingen van een onhoudbare visie verscheen als column in Energiegids.nl, november 2011.

Zie ook Gemeynt-blog:

http://www.gemeynt.nl/nl/blog/2011/11/04/stuiptrekkingen-van-een-onhoudbare-visie/

Wind in een glas water

2011-10-11T22:27:00.000+02:00

Gezegend is het land dat het zich kan veroorloven kostbare tijd van een Ombudsman, ambtenaren en experts in te zetten voor terechte maar onbelangrijke kwesties. In augustus deed de Nationale Ombudsman uitspraak over een klacht dat de website van AgentschapNL over windenergie, www.windenergie.nl, onvolledige informatie zou geven, waardoor een te rooskleurig beeld over wind zou ontstaan. De Ombudsman stelde de klager in het gelijk, waardoor in de zomer zowaar een klein stormpje in een glas water ontstond.

Hier staat het stuk van de Ombudsman: http://www.nationaleombudsman.nl/rapporten/2011/221?aresult=9.

De twee belangrijkste geschilpunten zijn deze.

Ten eerste: moeten conventionele centrales meer bijregelen als er meer wind op het net komt? Daardoor worden conventionele centrales namelijk minder efficiënt, en boekt wind minder CO2-winst dan je op het eerste gezicht zou verwachten. Het antwoord is: ja, dat is het geval, maar aanvankelijk stond er ‘nee’ op de gewraakte website. Dat is nu gecorrigeerd: door efficiencyverliezen bij extra op- en afregelen bespaart wind 7-9% minder CO₂ dan zonder die efficiencyverliezen. De conclusie blijft ongewijzigd: “Inpassen van windenergie leidt dus tot een significant lagere uitstoot van CO₂. Daarmee is windenergie een van de schoonste vormen van energieopwekking.”

Is dat van belang? Technisch-economisch wel, het is goed om te weten dat wind iets minder CO₂ bespaart dan op het eerste gezicht lijkt Beleidsmatig is dat niet echt relevant. Klager, Ombudsman en AgentschapNL vermelden namelijk niet dat elektriciteitsopwekking onder het emissiehandel-CO₂-plafond valt. Alleen dat plafond en niets anders bepaalt hoeveel CO₂ stroomopwekking geeft. Daarnaast is er een elektriciteitsmarkt, waar private bedrijven beslissen welke opties, waaronder wind, ze inzetten om geld te verdienen op de stroommarkt. Daarbij houden ze rekening met fluctuerende CO₂-prijzen, en met het feit dat sommige opties voor opwekking zoals zon en wind de natuur volgen en niet op afroep beschikbaar zijn. Dat laatste zijn ze gewend: een wisselende vraag naar elektriciteit door afnemers komt voor de energiebedrijven op het zelfde neer als een wisselend aanbod uit duurzame bronnen. Zo optimaliseren de bedrijven hun portfolio op basis van onder meer de (verwachte) elektriciteitsvraag, vraagpatronen, kosten van opties afzonderlijk én in combinatie met elkaar, aanbodpatronen van zon en wind, CO₂-prijzen, etcetera. Met die vragen hoeft de overheid zich verder niet bezig te houden. Zelfs de vraag ‘bespaart wind CO₂?’ is voor de overheid niet meer interessant: dat zoeken de elektriciteitsbedrijven op de markten voor stroom en CO₂ maar lekker zelf uit.

Tweede discussiepunt: hoeveel megawatt windenergie kan probleemloos, zonder aanvullende maatregelen als energieopslag, in het Nederlandse elektriciteitsnet worden ingepast? Diverse studies, o.a. van Kema, becijferen zo’n 12.000 MW, en die werden op de website vermeld. Maar er zijn ook studies die vinden dat bij 6500 MW de grens ligt, en die werden niet vermeld. Dat moet wel, volgens de Ombudsman. Ook hier weer: op zichzelf terecht. En ook weer: niet erg relevant. We hebben nu zo’n 2200 MW in Nederland, en de grenzen van de inpasbaarheid zijn hoe dan ook nog lang niet in zicht. Ook hier geldt: inpassing wind is geen probleem van de overheid, maar van de bedrijven die op de elektriciteitsmarkt actief zijn. Zij regelen hun centrales wel bij, zij maken wel contracten met afnemers over verschuiving van de vraag in de tijd, zij besluiten wel tot eventuele energieopslag als andere, goedkopere maatregelen uitgeput zijn.

Wat zijn de conclusies? Ja, dat de gewraakte website bredere informatie had moeten geven dan ze deed. So far so good, maar belangrijker is wellicht dat de systemen elektriciteitsmarkt en CO₂-markt zo ingewikkeld zijn geworden dat ze niet goed meer zijn te doorzien, en dat daarmee onduidelijk is geworden welke rollen overheden, marktpartijen en anderen hebben in die complexiteit.

Ik denk dat ik daarover maar eens een klacht bij de Ombudsman ga deponeren.

(Column Energiegids.nl, oktober 2011)

De hand van het klimaat in het weer

2011-10-09T11:39:00.004+02:00

Een droog voorjaar en een natte zomer in Nederland, gevolgd door zomerse warmte eind september, begin oktober. Ongekende droogte in Texas. Vroege sneeuw.

Bij ieder weersextreem komt de discussie, zowel binnen als buiten de wetenschap: hangt dit extreme weer nu wel of niet samen met klimaatverandering?

Wetenschappers reageren genuanceerd: een incident is moeilijk één op één oorzakelijk met opwarming van de aarde te verbinden. Toch zijn er verbanden. Meteoroloog, wiskundige en filosoof Remko Kampen, laat zijn licht schijnen over de complexe relaties tussen weer en klimaat. Er zijn twee manieren om daar naar te kijken: door de bril van fysisch-meteorologische oorzaken en gevolgen, en door de bril van de statistiek. Beide geven aanwijzingen dat klimaatverandering de hand begint te krijgen in het weer. - JPvS

Sommige (weers-)verschijnselen kunnen pas optreden op voorwaarde van een voordien opgetreden klimaatverandering, terwijl andere zonder klimaatverandering zo onwaarschijnlijk zouden zijn dat hun optreden op een waarschijnlijke eerdere klimaatverandering wijst.

Door Remko Kampen

Op 2 februari 1991 werd IJsland getroffen door een hoogst bijzondere storm.

2-3 februari 1991: Stormdepressie boven IJsland,
destijds Greenhouse Storm gedoopt; terecht?

Het kan in het Noord-Atlantische gebied geweldig spoken, vooral in het winterhalfjaar als vaak de ene stormdepressie de andere volgt. Zij genereren elk jaar een half tot heel dozijn dagen waarop de windkracht in de omgeving van IJsland zware storm, windkracht 10, tot orkaan, windkracht 12 bereikt, overeenkomend met gemiddelde windsnelheden van 100 tot 120 km/h over minimaal tien minuten. Een heel enkele keer loopt de windsnelheid op tot 150, 160 km/h. Op de Saffir-Simpsonschaal voor de indeling van tropische orkanen naar windsnelheid kunnen de Atlantische stormdepressies dus een categorie 1, soms 2 halen; ze doen dat wel over een veel groter gebied dan zo’n tropisch systeem (http://www.hurricanezone.net/articles/saffirsimpsonscale.html).

De Greenhouse Storm, zoals de orkaan die IJsland op 2 februari 1991 trof gedoopt is, leverde op IJsland een zelfs daar ongekende tempeest af. Op de eilanden vlak voor de zuidkust werden tienminutengemiddelden van meer dan 200 km/h gemeten: er stond even een orkaan van nipt Categorie 4. Beelden uit Reykjavik, waar een geparkeerde auto werd opgetild en tot drie hoog tegen de woningen stuiterend de straat uitwoei, haalden het achtuurjournaal.

De depressie die deze orkaan veroorzaakte was een ‘gewone’ Atlantische stormdepressie, ontstaan uit een gewone koufrontgolf en evoluerend volgens het voor dit type frontale depressie gewone schema. Exceptioneel waren echter de extreem snelle ontwikkeling en de resulterende zeer diepe en uiterst compacte depressie. Wat voor een normale depressie twee of drie etmalen in beslag neemt, presteerde de Greenhouse Storm in minder dan één etmaal. In ruim een halve dag zakte de kerndruk van 990 naar 935 hPa. En rond middernacht was het systeem bij Noordoost-Groenland alweer bijna van de weerkaart verdwenen.

Een freak

Bij media noch publiek is die benaming ‘Greenhouse Storm’ bekend geworden; slechts de meteorologen van het zeer technische artikeltje met die titel schenen de term te bezigen, en slechts een enkeling nam hem over. Is dat terecht? Of moet deze storm in verband met AGW veel meer onder de aandacht worden gebracht?

Na, of zo’n beetje vanaf 1991 heeft de opwarming zoals bekend met kracht doorgezet, zowel wereldgemiddeld als op veruit de meeste plaatsen in de wereld. De voorbije twee decennia zijn de warmste in eeuwen, wellicht millennia geweest. Vele buitengewone weersverschijnselen hebben zich sindsdien voorgedaan en wellicht kon een deel daarvan slechts dankzij de opwarming optreden. Maar een herhaling van de Greenhouse Storm heeft zich niet voorgedaan; er is in het Noord-Atlantisch gebied noch voordien, noch sindsdien zo’n uitzonderlijke ontwikkeling waargenomen. Het blijft een uniek geval. Een freak. Maar dan heeft dit geval een onjuiste naam gekregen. Het had niets met AGW te maken.

Op 3 maart 2005 bezetten in Nederland jaren van na 1987 het top dozijn warmste sinds 1901: de opwarming gaat in ons land nog wat sneller dan wereldgemiddelde. Maar die middag en avond van 2005 leverde een stagnerend front aan een dosis poollucht over het Noordzeegebied een decimeter tot een voet sneeuw af in heel het land behalve het zuidoosten. In de loop van de avond klaarde het scherp op en in de uren daarna trok, op 1 tot 5 km hoogte in de bovenlucht, een klein gebied met buitengewoon koude lucht van oost naar west over de noordelijke helft van het land. Juist trok ook de hogedruk-as over: het was windstil in het land. In de kraakheldere Arctische lucht sneuvelden in bijna het hele land de kouderecords voor de lentemaand op legendarische wijze: Marknesse -20.7° C. Alleen in Maastricht, waar helemaal geen sneeuw lag, bleef het bij min zeven.

Het is duidelijk dat ook hier geen zinnig verband met AGW gesticht kan worden. Ook dit was welhaast een ‘freak’, namelijk een uitzonderlijk samenspel van dynamische factoren waardoor records sneuvelden, in dit geval bovendien kouderecords. AGW maakt wel dat kouderecords zeldzaam zijn geworden, veel zeldzamer dan statistieken doen verwachten.

Symptoom van klimaatverandering

Het klimaat betreft een maat over gemiddeld weer gedurende een minstens zo lange tijdsperiode dat ‘freaks’ alvast geen invloed meer op die maat hebben. Het voorschrift klinkt ook vaak omgekeerd: een incident kan je niet in verband met een klimaatverandering brengen. Of: “weather is not climate”. Is dat terecht? Nee, niet altijd. Er zijn verschijnselen denkbaar, en enkele reeds waarneembaar, die zonder voorafgaande klimaatverandering niet mogelijk waren geweest. Verschijnselen die dus een serieus te nemen symptoom van een klimaatverandering vormen. De duidelijkste categorie incidenten is die welke niet hadden kunnen optreden zonder het voorafgaande beslissende omwentelen van een evenwicht, of de overschrijding van een bepaalde drempelwaarde.

Arctisch zee-ijs

Het meest in het oog springende voorbeeld is het vergaan van het Arctische zee-ijs. Tijdens een normaal septemberminimum bedekt, of bedekte, dit ijs altijd driekwart tot 80 % van het oppervlak van de Arctische zeeën. In de nazomer van 2007 vond op tien dagen tijd echter een enorme smelt van het ijs plaats, na reeds een buitengewoon verval eerder in de zomer; waarop wat restte veel minder dan de helft van Arctische zee bedekte: een volledig ongekend fenomeen.

Nu was de zomer van 2007 in de Arctische streken uitzonderlijk: lange perioden van zonneschijn in die streek waar gewoonlijk laaghangende bewolking de instraling beperkt, gecombineerd met een voortdurende aanvoer van warme continentale lucht uit Midden- en Oost-Siberië, een wind die tevens het drijfijs wat opstapelde aan de Canadese kant. Maar uniek was dit seizoen niet: zulke circulatiepatronen zijn er vaker geweest, zonder dat dit leidde tot een zo buitengewone ijs-afname, zelfs zonder dat dit leidde tot bevaarbaarheid van zowel de Noordwest- als de Noordoost-Passage.

De gebeurtenis van 2007 kan alleen verklaard worden uit een voorafgaande opwarming, die geleidelijk de gemiddelde zee-ijsdikte heeft doen afnemen. Daar is een drempelwaarde bij betrokken: als het zee-ijs over een groot oppervlak minder dan ongeveer een halve meter dik is, breekt het door wind, stromingen en golfslag op. De zon heeft dan vrij spel in het open water tussen de schotsen en het water zelf grijpt over een groter oppervlak op dat ijs aan en versnelt het smelten. Wie in de herfsten van 2005 en 2006 het Arctische zee-ijs volgde, zag de eerste tekenen van dit verval reeds – en dat in zomers die níet uitzonderlijk waren. Aan de Siberische kant vielen toen reeds ongekend grote gaten, die er vaak in luttele dagen ontstonden, ten bewijze van het feit dat het ijs over grote oppervlakken erg dun was geworden. Wie toen goed oplette kon een seizoen als dat van 2007 zien aankomen.

Hoewel het ijsoppervlak na het debacle van 2007 weer de schijn van enig herstel doormaakte, zijn het ijsvolume en samenhangend daarmee de gemiddelde dikte sindsdien continu verder afgenomen. De passages om de noord gaan in het smeltseizoen thans gewoonlijk open in plaats van nooit of bij hoge uitzondering. Een zo uitzonderlijke zomer als 2007 is er niet meer voorgekomen, maar een dergelijke zomer zou thans vrijwel al het Arctische zee-ijs kunnen wegvagen. Dit jaar bestonden in de eerste zomerhelft condities die met de Arctische zomer van 2007 vergeleken kunnen worden, terwijl de tweede helft van de zomer normaal genoemd kan worden. Toch evenaarde de ijsafslag dit jaar in alle opzichten die van 2007, op één na: de gemiddelde dikte is zelfs veel kleiner dan die in 2007.

Toevalsreeksen

Een tweede categorie incidenten die wellicht in verband met een klimaatverandering kan worden gebracht heeft, toch, een statistischer natuur. Klimaatreeksen, zoals die van de gemiddelde maandelijkse temperatuur in een plaats of gebied, zijn vrijwel volmaakte toevalsreeksen. Begrippen als gemiddelde, variantie en standaarddeviatie (sd) hebben daarbij grote betekenis. Dat betekent dat ook vuistregels als “ruim twee derde van alle waarnemingen valt binnen één sd van het gemiddelde, 95% van alle waarnemingen vallen binnen twee sd’s, 99.7% binnen 3 sd’s” zin hebben. Een maand die minstens drie standaarddeviaties afwijkt van het gemiddelde heeft ruw geschat elk jaar zo’n drie promille kans van optreden. En twee maanden achter elkaar met zo’n afwijking verwacht je grofweg maar eens in de honderdduizend maanden, ofwel zo’n 9300 jaar. Dat maakt bijna niemand ooit mee. Hetzelfde geldt voor één maand die vier sd’s of meer afwijkt.

Wanneer er echter een trend in de klimaatreeks is ontstaan, een trend die bijvoorbeeld elk jaar 0.02° C optelt bij de maandgemiddelden zodat na vijftig jaar een graad ‘gewonnen’ is, en als deze graad ook de orde van grootte van de maandelijkse standaarddeviatie is, dan veranderen de kansverhoudingen radicaal. Gebeurtenissen die anders slechts eens per tienduizend jaar gebeurden, veritabele incidenten dus, komen dan reeds elke eeuw voor, misschien al elk mensenleven. Gebeurtenissen die anders maar eens in een mensenleven voorkomen en in de klimatologie ook als ‘incident’ worden verstaan, treden dan al elke drie jaar op – en mogen dus al ‘normaal’ genoemd worden.

Wanneer mag je deze redenering omkeren? Zijn er incidenten denkbaar die het bestaan van een voorafgaande klimaatverandering aannemelijk maken? Extreem scenario: stel, in de zomer van 2012 wordt het landelijke hitterecord, 38.6° C, op vijf dagen overschreden, waarvan er twee ruim 41° C bereiken. Dit gebeurt in een periode van vijf weken waarin het elke dag meer dan 30 graden wordt, waaronder acht dagen op rij meer dan 33° C. Er valt al die tijd geen spat regen en het voorjaar was ook al droog en warm. Maandgemiddelden lopen tot meer dan twee sd’s verschil met het klimaat op, de maand augustus zelfs meer dan vier. We zijn niet onbekend met hittegolven, maar is dit niet wat je noemt ‘over the top’?

Mijn stelling is dat je moet concluderen dat zo’n hittegolf op een klimaatverandering wijst. Een incident die geen toeval meer is. En dus wijst dit ook op de mogelijkheid van een herhaling, misschien zelfs gauw, wie weet volgend jaar al.

Met een kleine aanpassing van de cijfers naar het Nederlandse klimaat is bovenbeschreven omschrijving precies van toepassing op de zomer van Moskou, de realiteit van vorig jaar, 2010.

Het incident staat niet op zichzelf. In de wetenschappelijke literatuur worden beide benaderingen beoefend: die van de fysisch-meteorologische causaliteit, met als conclusie dat er géén oorzakelijk verband is (http://www.esrl.noaa.gov/psd/people/tao.zhang/2010GL046582.pdf), en de statistische benadering (http://www.sciencemag.org/content/332/6026/220.full), met als conclusie dat de waarschijnlijkheid van mega-hittegolven toeneemt.

In Nederland zijn we tegenwoordig evenmin onbekend met dit soort onwaarschijnlijke gebeurtenissen. De gevolgen waren lang niet zo dramatisch: ons waterlandje buffert tegen droogten en veel mensen vinden warmte in ons land aangenaam. Maar de statistieken zijn duidelijk: http://www.knmi.nl/klimatologie/maand_en_seizoensoverzichten/maand/jul06.html

http://www.knmi.nl/klimatologie/maand_en_seizoensoverzichten/maand/jan07.html

http://www.knmi.nl/klimatologie/maand_en_seizoensoverzichten/maand/apr07.html

Conclusie: Dit zijn géén freaks. En om dit feit als het ware te onderstrepen versloeg qua temperatuur april 2011 nog die van 2007. Werd het voorjaar van 2011 recorddroog, maar de zomer juist recordnat, wat ons nog eens doet denken aan die andere AGW-voorspelling: langere, intensere droogteperioden – maar áls het regent (of sneeuwt) doet het dat zoveel te harder. En die meer-dan-extreme Russische hitte van 2010 is dit jaar herhaald in Texas, waar de gemiddelde zomer- en augustustemperatuur ruim een standaard-deviatie boven het oude record uitkwamen.

Dan is er het tornadoseizoen in de Verenigde Staten van dit jaar geweest. Er was afgelopen decennia al een stijgende trend van zo’n 50% in het aantal tornado’s in de VS te bespeuren. Maar dit jaar was dat aantal gelijk aan driemaal het oude record van 1974! http://tamino.wordpress.com/2011/05/25/year-of-the-twister/

Het lijkt een freak, net als die ene tornado in 1925 die bijna 700 slachtoffers maakte. Maar toch rijst de vraag of het mogelijk is dat een betrekkelijk kleine klimaatopwarming bepaalde extremen misschien ‘niet-lineair’ extremer maakt. Misschien is tornadoformatie erg ‘klimaatsensitief’, net zoals bepaalde eigenschappen van neerslag. In feite weten we het antwoord op deze vraag pas als er binnenkort opnieuw een Amerikaans voorjaar optreedt dat er heel veel beter mee vergelijkbaar is dan dat van 1974.

Klompen in de machinerie

2011-09-04T11:23:00.000+02:00

Over klimaatscepsis en hindermacht

Het essay Klompen in de Machinerie gaat op zoek naar de vraag hoe gevestigde belangen veranderingen naar een meer duurzame energiehuishouding belemmeren. Het essay, geschreven op verzoek van de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur, werd 30 augustus gepubliceerd, en is hier te downloaden. Hieronder het voorwoord.

Het beeld is misschien verrassend, wellicht zelfs schokkend. Lobby 1.0 – op herkenbare wijze specifieke belangen behartigen – is sluipenderwijs vervangen door lobby 2.0: private belangen beïnvloeden in toenemende mate het publieke denken. Opvattingen over klimaat en energietransitie die bestaande belangen goed uitkomen worden gemeengoed, waarheidsvinding delft het onderspit. Of zoals hoogleraar Jan Rotmans, transitiemanagement Erasmusuniversiteit, het kernachtig in een tweet uitdrukte: “Op het slagveld van een transitie sneuvelt de waarheid als eerste. Macht prevaleert boven waarheid.”

Hans Achterhuis - De utopie
van de vrije markt, verplicht
leesvoer om klimaatscepsis en
hindermacht te kunnen duiden.

Niet alleen private belangen zijn de drijvende krachten hierachter, de utopische varianten van het vrijemarktdenken, zoals beschreven door Hans Achterhuis in zijn prijswinnende boek ‘De Utopie van de Vrije Markt’, zijn dat eveneens, misschien zelfs nog wel meer dan belangen sec. De combinatie van een neoliberale utopie en private belangen zetten zo de toon in het politieke en publieke discours, waaruit dan ook nog amper maatregelen voortkomen die een transitie naar een duurzame energiehuishouding bevorderen.

Een klimaatontkennings- en anti-transitiecocktail die oorspronkelijk vooral gemixt is in de Verenigde Staten, naar receptuur van de tabakslobby, vindt zijn weg langzamerhand ook in West-Europa, en belandt in een gespreid bed van de postmodernistische cultuur. Daarin zijn meningen minstens zo belangrijk als feiten, en zijn alle autoriteiten, de wetenschap incluis, van hun voetstuk gevallen. Daarin hebben de klassieke media geen geld en tijd meer om aan waarheidsvinding te doen, maar zijn ze al blij als ze hoor en wederhoor kunnen toepassen. Of ‘hoor’ de waarheid is en ‘wederhoor’ aperte onzin kan echter niet meer worden nagegaan. Al te kritisch wordt het sowieso niet: journalistiek en macht zijn, zo analyseert Joris Luyendijk, van elkaar afhankelijk geworden. En tenslotte is de invloed sterk gegroeid van de nieuwe media, waar inmiddels geen enkele controle op de juistheid van de inhoud meer plaatsvindt.

Nederland lijkt vooralsnog gevoeliger voor deze ontwikkelingen te zijn dan menig omringend land, en koerst af op een discours dat in de VS inmiddels als ‘fact free politics’ wordt aangeduid. In de afgelopen 10, 20 jaar heeft Nederland zich, meer dan ons omringende landen, afgekeerd van het Rijnlandse model en het Angelsaksische model en neoliberaal denken omarmd.

U, lezer van dit essay, verbaast zich al lezend wellicht even zeer als ik tijdens het schrijven. Is het beeld werkelijk zo onthutsend? Het zal toch niet zo zijn dat er een complot is? U voelt zich wellicht direct aangesproken of zelfs aangevallen. Moet iedereen die twijfelt aan oorzaak en ernst van klimaatverandering in één hoek worden gezet met lobbyisten en de extreme Tea Party-beweging?

Laat ik op voorhand op dergelijke vragen antwoord proberen te geven.

Ja, het beeld is tamelijk onthutsend. Maar nee: er is geen sprake van een complot.

Wat onthutst is het besef dat zich geleidelijk een ontwikkeling heeft voltrokken die we jarenlang niet hebben onderkend: de omvorming van ons collectieve gedachtegoed naar een zienswijze (frame) dat bestaande belangen goed uitkomt en dat verduurzaming belemmert, onder invloed van bewuste campagnes van private belangen en de onbewuste, sluipende verandering van het idee van marktwerking als efficiënt middel in een ideologisch doel dat de middelen heiligt. Per definitie is er geen sprake van een complot: we waren er allen bij, keken ernaar en gingen er in mee. Dat geldt voor mij als schrijver van dit stuk net zozeer als voor u als lezer.

Ik probeer niemand aan te vallen, en veroordeel niemand. Natuurlijk mag eenieder op basis van een eigen oordeel en afweging tot de conclusie te komen dat de klimaatproblematiek niet erg klemmend is. Natuurlijk mag uw conclusie zijn dat de kosten voor mitigatie niet opwegen tegen de baten, of dat Nederland er beter aan doet in te zetten op fossiele en kernenergie in plaats van op besparing en hernieuwbare bronnen. Dat alles is volledig legitiem, en sterker nog: dit debat is ten onrechte uitgebleven, alsof de bevindingen van het IPCC automatisch de weg naar klimaatbeleid zouden wijzen. Dat is niet zo: tussen IPCC en beleid zitten nog tal van maatschappelijke en politieke vragen die een grondige discussie en afweging verdienen.

Geen aanval dus, en geen oordeel. Wel een analyse waarmee ik hoop tot denken aan te zetten over de vraag wat de basis van opvattingen over klimaatbeleid en energietransitie is. Kan het zijn dat door specifieke belangen gekleurde informatie over klimaat of duurzame energie toch een rol heeft gespeeld zonder dat u dat zelf in de gaten had? Kan het zijn dat de bril waarmee u naar de werkelijkheid kijkt onbewust de informatie die u las en geloofde heeft getint? Dat is bijna niet te vermijden - mij overkomt het uiteraard ook regelmatig. De opgave is bewust te zijn van de eigen bij- of verziendheid. Maar daar zit meteen de moeilijkheid: in het informatie- en desinformatiegeweld van de nieuwe media is het een schier onmogelijke opgave geworden nog te bepalen wat waarachtig en onbaatzuchtig is, en welke informatie juist een specifiek belang dient of eerder uit een gekleurde visie op de werkelijkheid voortkomt dan op die werkelijkheid zelf gebaseerd is.

De speurtocht die tot dit essay leidde begon eind november 2009 met wat ‘Climategate’ werd genoemd, waarin klimaatwetenschappers van blunders, fraude en manipulatie werden beticht.

Ik ben me stevig gaan verdiepen in eerst de argumenten van de klimaatsceptici en later vooral hun achtergronden, werkwijzen en overtuigingen. Ik sprak met sceptici, wetenschappers, en las eindeloos veel artikelen, rapporten, blogs en boeken, zowel van degenen die het idee van antropogene klimaatverandering ondersteunen, als van degenen die zich daar fel tegen verzetten. Het boek van en latere contacten met Naomi Oreskes, Merchants of Doubt, waren een eye-opener, evenals James Hoggan’s Climate cover-up, Chris Mooney’s Republican War on Science, George Lakoff’s Don’t think of an elephant, en niet in de laatste plaats Hans Achterhuis’ De Utopie van de Vrije Markt. Via eigen recherche kon ik begrijpen hoe ideeën uit marktutopistische denktanks en gevestigde belangen overwaaien naar Europa, en ook het West-Europese en Nederlandse discours en beleid beïnvloeden.

Ik hoop dat het essay veel discussie oproept, niet alleen over klimaat en energietransitie, maar meer nog over belangen en waarheidsvinding. Want dat is mijn diepste overtuiging: als de erfenis van de verlichting in de vuilnisbak belandt en we maatschappelijke vraagstukken alleen met meningen en machtsposities denken op te lossen in plaats van op basis van kennis en wetenschap, dan liggen nieuwe donkere middeleeuwen in het verschiet.

Klompen in de Machinerie, over klimaatscepsis en hindermacht, essay voor de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur, 30 augustus 2011.

Emissiehandel liever inruilen voor CO2-heffing

2011-08-28T11:06:00.000+02:00

Begin jaren ’90 verscheen een flink aantal studies die het ‘optimale’ instrumentarium voor milieubeleid probeerden te bepalen. Uit al die rapporten werd wel duidelijk dat marktconforme instrumenten de toekomst zouden moeten hebben. Onduidelijk bleef welk van de twee typen instrumenten de voorkeur zou verdienen: verhandelbare emissierechten, of emissieheffingen. In beginsel zijn beide immers ongeveer even effectief, maar ze sluiten elkaar uit. Bij emissierechten wordt vooraf een quotum, oftewel een volume, vastgelegd: de economie mag niet meer dan x ton per jaar lozen. Voor dat volume worden rechten toegekend, en onder invloed van de vraag resulteert een prijs. Bij heffingen is het precies omgekeerd: vooraf wordt een prijs vastgelegd, en door die prijs verandert de uitstoot oftewel het volume.

Hoe komen we naar minder CO2?
Emissiehandel?
Of toch liever heffingen?

In discussies met economen destijds had ik een meer intuïtieve dan volledig beargumenteerde voorkeur voor heffingen boven emissiehandel, voor de economen gold het omgekeerde. De economenredenen waren vooral: emissiehandel geeft echtere, betere marktwerking dan heffingen. Er zou immers kunnen worden gehandeld, wat bij heffingen onmogelijk is, en rechten zouden kunnen worden opgespaard tot gebruik in andere tijden, waardoor de CO2-reductie ook optimaal in de tijd zou plaatsvinden. Bovendien zou bij emissiehandel de invloed van de politiek geringer zijn: de overheid creëert eenmalig een markt door een plafond vast te stellen, en hoeft zich er daarna in wezen amper meer mee te bemoeien. Met zo’n systeem, zo luidde een ander argument, zouden de Amerikanen met hun afkeer van belastingen over de streep kunnen worden getrokken.

Op deze gronden werd in 2005 het Europese emissiehandelssysteem van kracht voor de grote industriële sectoren zoals elektriciteitsproductie, staal en chemie; de huishoudens en diverse MKB-sectoren kwamen niet onder het handelssysteem.

De ervaringen tot nu toe maken geven argumenten voor mijn eerdere vermoeden dat heffingen de voorkeur hebben boven emissiehandel.

Gebleken is dat het oorspronkelijke economenargument: de overheid creëert een CO2-markt die dan verder zijn gang kan gaan, geen opgeld doet. Het handelssysteem is een lappendeken van uitzonderingen, speciale regelingen, opt-ins, compensaties en zo meer, inclusief de mogelijkheid via het Clean Development Mechanism CDM reducties te kopen in landen die helemaal niet aan het systeem meedoen. Met als dieptepunt de Chinese fabriek die geld kon verdienen door CFK’s te blijven produceren om deze met CDM-geld vervolgens te kunnen vernietigen.

Door de lappendeken is de effectiviteit twijfelachtig. Een miniprijs van € 10 – 15/ton CO2 is geen prikkel voor wezenlijke verandering van het energiesysteem. De prijsfluctuaties zijn een lastige investeringsbasis.

Ander bezwaar: het systeem staat te ver weg van de dagelijkse werkelijkheid en denkwereld van burgers zowel als beleidsmakers. Het is toch niet aan gemotiveerde burgers en bedrijven uit te leggen dat het plaatsen van zonnecellen of het vervangen van gloeilampen door spaarlampen nul CO2-effect heeft, omdat bij emissiehandel de enige factor die bepalend is de hoogte van het emissieplafond is?

En de Amerikanen? Er is geen sprake van dat zij een absolute grens aan wat ze mogen uitstoten willen accepteren, en aan het ETS mee gaan doen.

Maar het belangrijkste punt is principieel van aard. Emissiehandel bevordert inderdaad dat wat de economen beloofden: oppotten van rechten, speculatie, windfall-profits, derivaat-achtige niet-transparante producten. Emissiehandel past inderdaad precies in het denkraam van de financiële markten en instituties. Inderdaad: markten die geen reële producten of diensten voortbrengen, maar slechts kunnen bestaan dankzij op holle verwachtingen gebaseerde windhandel (en de crisis veroorzaakten). De grote zakenbanken hebben dan ook al bakken met geld aan emissiehandel verdiend. Alleen dat al ondermijnt de geloofwaardigheid van het instrument en daarmee van het hele klimaatbeleid.

Dat is precies de hoofdreden waarom heffingen de voorkeur verdienen. Het is ten principale niet juist onze global commons, onze gemeenschappelijke hulpbronnen, waaronder het holoceen-klimaat, onderwerp van neoliberale speculaties en fluctuaties te laten zijn. Het lijkt me een zegen als we na afloop van de volgende ETS-handelsronde het systeem kunnen vervangen door een rechttoe-rechtaan CO2-heffing.

Jan Paul van Soest

Laat 'orakel' Lomborg eens naar de olie- en kolenlobby kijken

2011-07-28T15:31:00.000+02:00

Als de milieubeweging en bedrijven die verdienen aan hernieuwbare energie, samen de duurzame passie preken, moet iedereen op zijn kippen passen. Dat vindt het Deense orakel Bjørn Lomborg (Opiniepagina, 21 juli). Maar zoals het een goed orakel betaamt laat zijn betoog de lezer in verwarring: welke van zijn vele beweringen zijn juist en waardevol, wat zijn halve waarheden of missers?

Het Deense milieuorakel
Bjorn Lomborg laat de lezer
- zoals een orakel betaamt -
in verwarring achter: wat is waar,
wat halfwaar, wat onjuist?

Het klopt dat het persbericht waarmee het IPCC zijn speciale rapport over duurzame energie lanceerde, de lading niet dekt, zoals Lomborg stelde. Het persbericht belichtte vooral het meest optimistische van de 164 duurzame-energiescenario’s die het IPCC bestudeerde. Bovendien was het rapport nog niet beschikbaar toen het persbericht uitkwam. Spindoctoring! Een Greenpeaceactivist die aan het rapport meeschreef! Zo kauwt Lomborg eerdere op blogs geuite beschuldigingen na.

Timing noch inhoud van het persbericht blijkt beïnvloed door Greenpeace. Het is een standaard en door de IPCC-leden (landen) ondersteunde praktijk dat een persbericht uitgaat zodra de samenvatting voor beleidsmakers is goedgekeurd. Het persbericht is na een doorwaakte nacht gemaakt door de voorlichter van UNEP die op dat moment beschikbaar was. Deze verkoos een journalistieke boven een evenwichtige aanpak: liever een spraakmakend punt voorop dan al die saaie nuances. Procedureel correct, maar de leiding van het IPCC had dit onevenwichtige persbericht niet moeten laten passeren, al was het maar om critici niet zelf de rotte eieren aan te reiken om het IPCC mee te bekogelen.

En Greenpeace dan? De experts in werkgroepen zijn benoemd in lijn met de procedures waarop de Inter Academy Council in zijn evaluatie van het IPCC eind vorig jaar aandrong; ze vertegenwoordigen het hele spectrum aan visies. Zo is aan het duurzame-energierapport meegeschreven door een expert die bij Greenpeace werkt – waarover Lomborg zich selectief opwindt – maar ook door experts op de loonlijsten van het Franse energiebedrijf EDF en een Jamaicaanse olieonderneming.

Lomborg heeft ook problemen met de lobbycoalitie van milieuorganisaties en belanghebbende bedrijven. Sectoren die geld verdienen met fossiele brandstoffen, lobbyen al zo lang als deze als energiebron worden gebruikt. Waarom zouden de nieuwe duurzame-energiebelangen zich dan van advertenties of pleitnota’s moeten onthouden?

Terwijl de lobby van de duurzame sector op gang begint te komen, is de lobby van de partijen die zich door klimaatbeleid geschaad weten, vele malen krachtiger. In de VS, Canada en Australië is, naar receptuur van de tabakslobby, in de afgelopen tien jaar een paralleluniversum gecreëerd dat de klimaatwetenschap zelf beoogt te ondermijnen. Analyses van hoogleraren als Riley Dunlap en Naomi Oreskes (Merchants of Doubt) laten zien hoe private belangen in de olie- en kolenindustrie een netwerk van instituten hebben gefinancierd om alles wat naar overheidsinterventies riekt tegen te houden. Tientallen als wetenschappers vermomde vrijemarktideologen, verbonden aan een reeks van ‘denktanks’, leveren een permanente stroom rapporten en artikelen die het beeld oproepen dat de wetenschap nog allesbehalve eenduidig is, dat de oorzaak van klimaatverandering toch de zon is, of vulkanen, of dat er überhaupt geen opwarming is. Via talloze blogs en websites echoën de rapporten en artikelen eindeloos op het internet. Invloedrijke media van onder meer Rupert Murdoch, zoals Fox News, vergroten de berichten van de blogs vervolgens weer uit in de reguliere media.

Het blijft niet bij desinformatie. Hoogleraar aardwetenschappen Raymond Bradley beschrijft hoe klimaatwetenschappers systematisch door invloedrijke Republikeinen worden geïntimideerd. Hun argumenten zijn rechtstreeks van de ‘denktanks’ overgenomen. Onderdeel van de strategie is wetenschappers steeds als ‘alarmisten’ te betitelen, en ze te beschuldigen van fraude en manipulatie, of (zoals Lomborg doet) ze beschrijven als willige werktuigen in handen van de milieubeweging. In deze Republican War on Science – de term is van Chris Mooney – is niet wetenschap of waarheidsvinding het doel, maar het beïnvloeden van de publieke en politieke opinies.

En dat lukt. In de VS halveerde in de afgelopen tien jaar het aantal mensen dat de klimaatwetenschap vertrouwt. De desinformatiestroom vindt een willig oor in het postmodernisme, waarin meningen minstens zo belangrijk zijn als feiten, en in een politiek bedrijf dat zich in toenemende mate als anti-wetenschappelijk discours ontwikkelt.

In de VS is het lobbygeweld van de fossiele brandstoffenindustrie het stadium van eerlijk opkomen voor legitieme belangen allang gepasseerd. In plaats daarvan wordt een slag om het wereldbeeld uitgevochten, met alle beschikbare middelen, desnoods ondermijning van de wetenschap zelf die deze industrietakken groot hielp maken.

Lomborg valt over de oproep op affiches om op een klimaatconferentie tot een akkoord te komen, omdat een windmolenfabrikant de affiches sponsorde. Maar die lobby verhoudt zich tot de Big Oil-lobby als Sesamstraat totApocalypse Now. Het is een gotspe de duurzame energie-industrie te verwijten op te komen voor eigenbelang. Door dat te doen toont het Deense orakel zich uiteindelijk vooral een valse profeet.

(Verschenen in NRC_Handelsblad, 28 juli 2011, naar aanleiding van Bjorn Lomborg's artikel De Vrome Preken van de Duurzaamheidsdominee, NRC 21 juli, abonneesite: http://digitaleeditie.nrc.nl/digitaleeditie/NH/2011/6/20110721___/1_14/index.html#page15 ). Zijn oorspronkelijke Engelstalige artikel verscheen in een aantal media, o.a. http://www.chinadaily.com.cn/opinion/project/2011-07/21/content_12952118.htm. )

De economie van het nabuurschap

2011-07-15T11:17:00.000+02:00

Het was een opmerkelijke avond, op een ietwat steriel bedrijventerrein bij Ypenburg, of all places. Inleider was professor Bart Nooteboom, (emeritus) hoogleraar Innovatiewetenschappen Universiteit Tilburg, en deelnemers waren vertegenwoordigers van koploperbedrijven uit kringen van De Groene Zaak en Kennisnetwerk Duurzame Productketens. Het thema: innovatie en vertrouwen.

Er waren eigenlijk wel veel dingen opmerkelijk, die avond. Alleen al het punt dat een econoom via inzichten in hoe innovatie werkt terechtkomt bij vertrouwen als cruciale factor.

Prof. Bart Nooteboom:
Vertrouwen en
samenwerking basis
voor innovatie

Daarnaast opmerkelijk: de wijze waarop innovatie zich tegenwoordig ontwikkelt. Naast de oude en vertrouwde technologische vernieuwingen, waarmee we bewust of onbewust het begrip innovatie nogal eens associëren, is een hele serie organisatorische, op samenwerking gebaseerde innovaties aan het ontstaan. Voorbeeld: Ahrend kantoorinrichting. Het idee van het oorspronkelijke product (een stoel, bureau, tafel) wordt losgelaten, en vervangen door functionele concepten, waarbij het gaat om de diensten (functies) van het product, niet meer om het product zelf: goed zitten, productief werken, welbevinden in een werkomgeving. In een zelfde richting ontwikkelen zich verschillende andere koploperbedrijven, van kilowatturenboeren (hebt u ooit een kilowattuur gezien? Nou dan, wat moet u met een kilowattuur?) tot leveranciers van energiediensten, van lampenfabrikanten tot tovenaars met licht, van wegenbouwers tot gebiedsinrichters. Opmerkelijk en interessant, dergelijke conceptuele innovaties.

Maar – en hier komen we terug bij de sleutelfactor vertrouwen – deze conceptuele innovaties vallen of staan bij samenwerking tussen verschillende partijen: bedrijven in de voortbrengingsketen, maar niet in de laatste plaats ook samenwerking tussen de aanbieder van het innovatieve concept en de klant. Dat ligt voor de hand. Hoe kun je nu een kantoor optimaal inrichten als je niet weet wie er werken, en wat hun behoeften en wensen zijn? Hoe kun je een gebouw ontwikkelen met minimale total cost of ownership (kosten over de hele gebruiksduur gerekend) als je geen idee hebt van het toekomstige gebruik en de eigenaardigheden van de gebruikers? Conceptuele innovaties leunen op samenwerking, en die lukt alleen maar als partijen elkaar vertrouwen.

Opnieuw een ‘maar’, en wel een opmerkelijke: doorgeschoten marktwerking ondermijnt de samenwerking, en ondergraaft het vertrouwen. De (Europese) aanbestedingsregels gaan uit van vergelijkbare producten, waaruit objectief en in anonimiteit worden gekozen. Er zijn zelfs aanbestedingsregels voor (omvangrijke) adviezen waarbij contact tussen opdrachtgever, de geadviseerde, en opdrachtnemer, de adviseur, niet is toegestaan. Hoe zonder wederzijds contact, verbinding en begrip een goed advies kan ontstaan is een raadsel.

Het huidige marktmodel bevordert kwantiteit en standaardproducten en –diensten boven kwaliteit en uniciteit. Bevordert meetbaarheid, procedures en key performance indicators boven samenwerking, al doende leren en creatief ontwikkelen. Daarmee is het huidige marktmodel fnuikend voor juist de conceptuele innovaties waarbij het gaat om uniciteit, die in de wisselwerking tussen producent en klant wordt gecreëerd.

Opmerkelijk was die avond dan ook de expliciete zorg over het platte marktmodel dat de afgelopen jaren is gaan domineren, dat de ziel uit ondernemingen zuigt. Opmerkelijk was ook de gedeelde behoefte aan een economie waarin verbinding, contact, samenwerking en vertrouwen wel tot hun recht komen, of de basis van economie en innovatie vormen.

De vergelijking tussen omgangsvormen in west- en oost-Nederland dringt zich op. In het westen is alles gehaaster, gejaagder, en vooral anoniemer en onpersoonlijker. Bij supermarkt, aannemer of installateur geldt al gauw: voor jou een ander, en we zien je waarschijnlijk toch niet meer terug. Hier in het oosten is nog sprake van nabuurschap, betrokkenheid, samenwerking en samenhang. Natuurlijk haal je een groot deel van je boodschappen in eigen dorp, ook al is dat wat duurder. Natuurlijk laat je die klus door de plaatselijke aannemer uitvoeren. En natuurlijk levert hij vakwerk af, en natuurlijk haalt hij je niet het vel over de oren – je ziet elkaar immers regelmatig weer.

De economie van het nabuurschap – dat is het soort economie die het doorgeschoten marktdenken zal moeten vervangen willen we weer kunnen groeien en bloeien, én innoveren.

Eerste Hulp bij Klimaatverwarring

2011-07-13T12:29:00.003+02:00

Sinds november 2009, de dag dat een groot aantal ontvreemde e-mails van de Universiteit van East-Anglia onder de noemer ‘climategate’ op het internet werd geplaatst, is het klimaatdebat er bepaald niet eenvoudiger op geworden. Daarvoor was het leven simpel: het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) vatte eens in de zoveel jaar de wetenschap samen in een lijvig rapport, waarop de wereldpolitiek ja en amen zei, en vervolgens via moeizame internationale processen tot globale afspraken probeerde te komen, waar overigens weinig van terechtkwam.

Intussen laat het International Energy Agency IEA weten dat de uitstoot van CO2 vorig jaar hoger was dan ooit tevoren, en dat het niet meer gaat lukken de temperatuurstijging nog binnen de 2 graden Celsius te houden.

KNMI, kenniscentrum
voor weer en klimaat

Sinds een jaar of wat is het, in het publieke debat en in de media, een beetje een zooitje. Berichten over een ongekend snelle stijging van de CO2-uitstoot en over de onmogelijkheid de temperatuurstijging nog beneden de 2 graden Celsius te houden (IEA), worden afgewisseld met artikelen waarin wordt gesteld dat sprake is van afkoeling in plaats van opwarming. En met beschuldigingen dat klimaatwetenschappers partijdig en niet onafhankelijk zouden zijn, zoals Tweede-Kamerlid René Leegte onlangs nog over het KNMI beweerde. Daarvoor verontschuldigde hij zich later wel.

Wat zijn nu betrouwbare bronnen, wat niet? Hieronder een aantal van mijn favoriete boeken, sites en andere bronnen, en tevens een aantal verwijzingen naar ‘sceptische’ documentatie, voor wie zich in de ideeën uit die hoek wil verdiepen. Aan het eind van deze post staan ze systematisch in een paar hoofdcategorieën achter elkaar.

Recent zijn een paar populair-wetenschappelijke boeken verschenen die aanbevelenswaardig zijn.

In Nederland publiceerde prof. Pier Vellinga, Wageningen Universiteit, Hoezo Klimaatverandering? Vellinga bespreekt wat in de klimaatwetenschap zo goed als zeker is, en waarover nog meer of minder twijfel bestaat. Een nuttige oefening is de vergelijking die Vellinga maakt met andere grote milieuthema’s waarbij de wetenschap een wezenlijke rol heeft gespeeld in de probleemanalyse en beleidsvoorbereiding, zoals verzuring en het gat in de ozonlaag. Ook toen werden wetenschappers van overdrijving beticht, en soms zelfs is dat nog, met terugwerkende kracht het geval. Internetfora, maar ook serieuzer te achten media als Volkskrant en HP-De Tijd, gaven vorig jaar ruimte aan de filosoof Jaffe Vink die zonder merkbare natuurwetenschappelijke kennis kletspraat over zure regen mocht spuien.

Vellinga behandelt een groot aantal ‘sceptische’ argumenten op zakelijke en genuanceerde wijze. Zijn opponenten duwden hem jarenlang in de hoek van het ‘alarmisme’; dat verwijt kan op grond van dit evenwichtige boek lastig worden volgehouden.

Skeptical Science

Een feller geluid komt uit Australië, van John Cook van de onvolprezen website http://www.skepticalscience.com/, die met Haydn Washington Climate Change Denial – Heads in the Sand schreef. Cook en Washington gaan niet alleen op de inhoudelijke argumenten in, maar ook op de achtergronden van de scepsis en de sceptici, die ze systematisch ontkenners (denialists) noemen. Reguliere wetenschap is scepsis, vinden de auteurs, de eretitel scepticus hoort daar thuis, niet bij degenen die juist de wetenschap negeren.

Het boek leunt deels op de genoemde website skepticalscience, waar zo ongeveer elk gebruikt en denkbaar argument in de klimaatdiscussie grondig wordt behandeld, soms zelfs op verschillende niveaus (basic, intermediate, advanced). Naast de reeks van argumenten zijn er dagelijkse posts die actualiteiten en capita selecta behandelen.

Uit dezelfde koker komt de handzame Scientific Guide to Global Warming Skepticism, vrij als PDF te downloaden van genoemde site, en nu ook in Nederlandse vertaling verschenen.

Een voorloper(tje) van deze beide boeken is van onze zuiderbuur Peter Tom Jones – Klimaatcrisis – het failliet van het klimaatscepticisme. Een kort (52 pagina’s), klein (1/3 van een A4tje) en kernachtig werkje, dat zo in de binnenzak meekan.

O, Lord

Door zijn stellige, assertieve toonzetting kan Skepticalscience zich niet in grote waardering van sceptische zijde verheugen. Maar dat geldt nog sterker voor http://www.realclimate.org/, waar een aantal bekende wetenschappelijke ‘klimaathaviken’ zoals Gavin Schmidt (NASA), Michael Mann (Penn State University), Stefan Rahmstorf (Potsdam Institut) en anderen actuele wetenschap bespreken en duiden. Scott Mandia, van het blog http://profmandia.wordpress.com/, kan eveneens als klimaathavik worden beschreven. Mandia is een van de drie oprichters van het Climate Science Rapid Response team, dat vooral de media helpt bij prangende klimaatvragen.

'Cimaclown'
Christopher Monckton

Een van de andere grondleggers van dit team is prof. John Abraham, die heel wat uurtjes heeft besteed om de beweringen van de zich Lord noemde maar zeer eloquente climaclown (ja, naast cliniclowns zijn er ook climaclowns) Christopher Monckton te demonteren. Wie eens 50 minuten over heeft om te zien hoe een wetenschapper systematisch desinformatie te lijf gaat, Abraham’s presentatie is de moeite waard: http://www.stthomas.edu/engineering/jpabraham/. His Lordship timmert sindsdien een stuk minder aan de weg, en zelfs zijn klimaatsceptische vrienden lijken niet meer zo met hem weg te lopen.

Alleen in Australië wordt hij dankzij de kolenlobby aldaar nog echt als een Lord behandeld.

Blogosfeer

We blijven nog even in de blogosfeer: http://tamino.wordpress.com/. Deze ‘Tamino’ heeft zijn identiteit formeel nog niet onthuld, maar het heeft er alle schijn van dat het gaat om de statisticus Grant Foster, auteur van het bijzonder aardige en snel uit te lezen boekje Noise: Lies, Damned Lies, and Denial of Global Warming (uitg. Lulu, 2010). Tamino geeft eens in de zoveel dagen een statistische analyse van trends en ontwikkelingen: CO2- en methaan-concentraties en –uitstoot, frequenties van tornado’s, zee-ijs, noem maar op.

Van de statistiek surfen we naar beleid. Op beleids- en maatschappelijke discussies rond klimaat gaat http://climateprogress.org/ dagelijks in, maar ook meer wetenschappelijke analyses en discussies worden niet geschuwd. Een favoriet, wat mij betreft.

Verdere klimaatblogs waarop ik regelmatig een kijkje neem (maar er zijn nog talloze andere interessante blogs) staan in de lijst onderaan deze post.

De Staten van het klimaat

Een belangrijke entree tot klimaatkennis in Nederland is http://www.klimaatportaal.nl/pro1/general/home.asp, waarop de belangrijkste kennisinstituten in Nederland samenwerken. Grondig werk dan ook allemaal, op dat Klimaatportaal, met als niet onverwacht nadeel dat de actualiteit te wensen overlaat. Zo duurde het ongeveer een half jaar voordat er een reactie kwam op Marcel Crok’s boek De Staat van het Klimaat.

Zie ook diens website, http://www.staatvanhetklimaat.nl/. Maar onder het motto ‘Het duurt een paar maanden, maar dan heb je ook wat’, was de reactie op Klimaatportaal wel uitgebreid: http://www.klimaatportaal.nl/pro1/general/start.asp?i=0&j=0&k=0&p=0&itemid=983&i=9&j=2&k=0&p=0.

Crok’s Staat van het klimaat is echter niet te verwarren met de jaarlijkse brochures De Staat van het Klimaat 2010 en eerdere jaren, van de gezamenlijke Klimaatportaal-partners. Ieder jaar een lezenswaardig overzicht, met dit jaar bijzondere aandacht voor de sceptische argumenten, in het kielzog van de onder meer door de Richard de Mos en Martin Bosma (PVV) en Helma Neppérus (VVD) aangezwengelde discussie: “Het sneeuwt, dus er is geen klimaatverandering”. De bespreking van de klimaatsceptische argumenten in De Staat van het Klimaat, waaraan ook het KNMI prominent meewerkt, zijn tevens een weerlegging van de beschuldigingen door kamerlid René Leegte aan het adres van het KNMI nog voor hij deze uitte.

De publicaties zijn te downloaden op http://www.klimaatportaal.nl/pro1/general/start.asp?i=8&j=2&k=0&p=0&itemid=652, en tevens als fraai uitgegeven en toch gratis brochure te bestellen. Als de aanwijzingen niet bedriegen, zal het Klimaatportaal meer de actualiteit zoeken. Een start werd gemaakt met het dossier ‘droogte’, dat nu regelmatig zal worden bijgehouden.

De boekenkast

M’n boekenkast met werken over klimaat begint uit te puilen, het is haast niet bij te benen, zowel van reguliere als ‘sceptische’ zijde verschijnen tal van werken. Ik noemde er al een paar, maar licht er nog een paar uit die mij hebben geholpen mijn beeld te vormen. Verwijzingen naar sceptische sites en boeken volgen aansluitend.

Een basisboek is David Archer’s Global Warming – Understanding the Forecast, waar de hele natuurwetenschappelijke achtergrond van de Global Warming Theorie uiteen wordt gezet, voor wie niet te benauwd is voor een stevige exacte inleiding. Is dat boek te veel van het goede? Hier zijn Archer’s colleges aan de Universiteit van Chicago te vinden: http://geoflop.uchicago.edu/forecast/docs/lectures.html. Wandel vooral ook verder op die website rond. Sterk vond ik ook Archer’s The Global Carbon Cycle, die de koolstofcycli beschrijft, en The Long Thaw, dat vooral ingaat op de paleoklimatologische kennis uit het verre verleden. Paleoklimatologische studies zijn de moeite waard, omdat aan de hand van gebeurtenissen uit het verleden kan worden geprobeerd de zgn klimaatgevoeligheid op empirische basis te schatten. De klimaatgevoeligheid is de temperatuurverandering op aarde bij een verdubbeling van de CO2-concentratie (of meer algemeen: van de verandering van de stralingsbalans). Schattingen van de klimaatgevoeligheid op basis van paleoklimatologie pakken doorgaans hoger uit dan de range die het IPCC aanhoudt: 2 – 4,5 graad Celsius per verdubbeling van de CO2-concentratie, en die vooral op fysische modelberekeningen zijn gebaseerd. Daarin gaat het vooral om de zgn. korte-termijn feedbacks: wolken, waterdamp en veranderingen in ijs/water-oppervlak waardoor het albedo (‘weerkaatsing’) van de aarde verandert. De paleo-schattingen nemen – per definitie – ook langere-termijn feedbacks mee, zoals het vrijkomen van extra koolstof bij doorgaande opwarming. Omgekeerd zijn grote geologische klimaatveranderingen zoals de ijstijden niet goed te begrijpen als een lage klimaatgevoeligheid wordt verondersteld.

Prof. Richard Alley,
wetenschappelijk cabaret

Archer is een helder denker, schrijver en spreker, maar opmerkelijker nog, door zijn handen-, hoofd- en voeten-presentaties, is prof. Richard Alley, hoogleraar geologie aan de Penn State University. Hier is zijn website: http://earththeoperatorsmanual.com/. Bekijk vooral ook een van de verschillende youtube-filmpjes met en over hem. Een topper is de wijze waarop Alley aan de Republikeinse Afgevaardigde en klimaatontkenner Dana Rohrabacher in een halve minuut de Milankovic-cycli uitlegt: http://www.youtube.com/watch?v=L2m9SNzxJJA. Zegt Alley tegen de duidelijk niet zo snuggere Rohrabacher: “Your brightness is the sun, this [Alley wijst naar zijn hoofd] is the earth” – puur wetenschappelijk cabaret.

Twee boeken die een heel breed veld bestrijken zijn Storms of my Grandchildren, van misschien wel ’s werelds bekendste klimaatwetenschapper van NASA, James Hansen, en (helaas vorig jaar overleden) Stephen Schneider’s – Science as a Contact Sport. Vooral ook de moeite waard omdat ze niet alleen de klimaatwetenschap helder uiteenzetten, maar ook biografisch en anekdotisch hun ervaringen in de wetenschap, met de media en last but not least met beleidsmakers beschrijven.

Het mengsel van persoonlijk relaas en een beknopte inleiding tot de klimaatwetenschap is ook de kern van het indrukwekkende Global Warming and Political Intimidation, van prof. Raymond Bradley, een van de drie opstellers van de oorspronkelijke 'hockeystick'. De wijze waarop klimaatwetenschappers het werken bijna onmogelijk wordt gemaakt door intimidatie, karaktermoord, spindoctoring, en bedreigingen is te triest voor woorden. Bradley ervoer aan den lijve de verwoestende kracht van de tandem vrijemarktideologen en fossiele-industriebelangen die door Oreskes en Conway in Merchants of Doubt is ontrafeld (zie verder).

Er zijn magazijnen vol met meer gespecialiseerde boeken, laat ik er één uitlichten die mijn aandacht trok vanwege de controverses over temperatuurmetingen en de daarmee samenhangende ‘data wars’: Paul Edwards – A Vast Machine. Hoezo discussie over wat de ‘echte en juiste data’ zijn, stelt Edwards na een dikke 2 jaar diepgravend onderzoek: metingen, ‘signalen’, betekenen niets zonder algoritmen, modellen en computers. Verplichte kost voor wie diep in de data-discussies wil duiken. Zoals steeds meer gebruikelijk is, is er bij het boek een ondersteunende website: http://avastmachine.blogspot.com/.

Achtergronden scepsis

Nu dan de achtergronden van de sceptische en ontkennings’beweging’, althans van een deel daarvan, want het is niet terecht alle zich scepticus noemende personen over een kam te scheren – net zo min als het juist of behulpzaam is alle klimaatwetenschappers en –professionals als ‘alarmist’ te betitelen.

Merchants of Doubt, onmisbaar
om (een deel van) de sceptici
beter te begrijpen

Een buitengewoon belangwekkend boekwerk is geschreven door Naomi Oreskes & Erik Conway – Merchants of Doubt, website: http://www.merchantsofdoubt.org. Oreskes en Conway analyseren de werkwijze van de als wetenschappers vermomde lobbyisten, veelal werkzaam in conservatief-neoliberale denktanks, die betaald door belaagde industrieën (tabak, energiesector, chemie) twijfel zaaien en zo maatregelen jarenlang weten tegen te houden. De achtergrond: een combinatie van vrijemarktideologie en private belangen, geheel in lijn met Hans Achterhuis’ meesterlijke analyse De Utopie van de Vrije Markt (Lemniscaat, 2010). De PR-strategieën van het professionele, ideologisch en belangengedreven smaldeel der sceptici worden blootgelegd in James Hoggan – Climate Cover-up. Eye-openers, deze boeken.

Als laatste in deze rij Mike Hulme – Why we Disagree about Climate Change, die alle horizonten van het klimaatdebat verkent. Naast de fysische basis (kort) bespreekt Hulme zo ongeveer alle denkbare invalshoeken, van sociale psychologie en communicatie tot culturele antropologie, filosofie en spiritualiteit. Een knap werkstuk.

Sceptische werken

Tenslotte de afdeling scepsis. Geen misverstand: natuurlijk zijn er ook authentieke, waarheidszoekende sceptici, maar de bokken zijn soms lastig van de schapen te scheiden omdat de markt overspoeld wordt door materiaal van conservatieve en neoliberale denktanks en instituten uit de Verenigde Staten, en in mindere mate ook Canada en Australië. De geldstromen daarachter zijn lang niet altijd transparant, maar de geldstromen die dat wel zijn blijken goeddeels afkomstig van de fossiele-energie-industrie. Via http://www.sourcewatch.org/ en http://www.desmogblog.com/ is deels te achterhalen hoe de belangenkaarten liggen.

Daarbij komt dat in de blogosfeer, en in het bijzonder in de klimaatsceptische blogosfeer, de mechanismen voor kwaliteitsborging en waarheidsvinding-als-proces zo goed als absent zijn. Het gebeurt maar zelden dat sceptici andere sceptici corrigeren als ze onzin debiteren.

Instituten en websites die werken conform de analyses van Oreskes & Conway en Hoggan zijn onder meer het Science en Public Policy Institute (SPPI http://scienceandpublicpolicy.org/), het Nongovernmental International Panel on Climate Change (NIPCC, http://www.nipccreport.org/), en het Heartland Institute (http://www.heartland.org/environmentandclimate-news.org/index.html). Zo zijn er nog vele andere, meestal met een uitdrukkelijke missie: promote free markets.

Maar let op: het is natuurlijk niet zo dat door belangen gefinancierde studies en rapporten altijd één op één bewuste desinformatie zijn. Blijven kijken naar de inhoud is het devies, en het goede van de contraire, sceptische publicaties kan zijn dat de reguliere klimaatwetenschap scherp moet blijven. Want het grootste deel van het inhoudelijke debat met de sceptici vindt in de wetenschappelijke arena plaats. Wie een goed artikel heeft krijgt dat gepubliceerd in een wetenschappelijk tijdschrift, ook als de financiering van het werk geheel of gedeeltelijk van de oliesector afkomstig is (Pat Michaels van Cato Institute bijvoorbeeld), ook als hij of zij als held en boegbeeld van de sceptici te boek staat (Richard Lindzen, om er maar een te noemen). Maar onmiskenbaar zijn vele marktutopistisch gedreven en/of belangengefinancierde sceptici niet uit op wetenschappelijke waarheidsvinding, maar op beïnvloeding van het publieke en politieke debat, vermomd als wetenschapper.

Ik ben overigens voorstander van een intensievere maatschappelijke naast de wetenschappelijke dialoog tussen de reguliere wetenschappelijke en beleidskaders en de sceptici, en dat ben ik nog steeds. Het is echter lastig in de grote spreiding aan sceptische opvattingen, hypotheses, standpunten, motieven, korte stukjes en uitvoerige werkstukken het kaf van het koren te scheiden. De sceptische argumenten en benaderingswijzen zijn eerlijk gezegd nogal een ratjetoe.

Internationaal zijn vader en zoon Roger Pielke sr. en jr. sceptici die de titel scepticus eer aan doen. Van junior is het boek The Honest Broker, waarin hij verschillende rollen en houdingen van wetenschap en wetenschappers ten opzichte van samenleving en politiek analyseert. Van belang voor ieder die in de interface tussen wetenschap en beleid is geïnteresseerd, of er middenin zit. Hier is junior’s blog: http://rogerpielkejr.blogspot.com/.

Het boek van senior heb ik op aanraden van Marcel Crok net besteld: Roger Pielke sr. - The Climate Fix. Voorproefjes ervan zijn te vinden op zijn blog http://pielkeclimatesci.wordpress.com/.

Roy Spencer, University of Alabama Huntsville, en daar met collega-scepticus John Christy verantwoordelijk voor de UAH satelliet-temperatuurreeksen, schreef de boeken The Great Global Warming Blunder, en Climate Confusion. Spencer’s blog: http://www.drroyspencer.com/. Spencer weet waar hij het over heeft, registreert dat er sprake is van opwarming, maar bestrijdt dat deze man-made is. Daarnaast beargumenteert Spencer dat de klimaatgevoeligheid laag is. Het is de moeite waard niet alleen Spencer’s redenering te bekijken, maar ook naar zijn achtergrond te kijken om beter te snappen hoe hij aan zijn ideeën komt. Dat zou te maken kunnen hebben met de combinatie streng gelovig christelijk (Spencer is creationist) en conservatief neo-liberaal, een in de VS overigens zeer gangbare combinatie. In een interview zei Spencer eens dat hij niet kon geloven dat Onze Lieve Heer de mens de beschikking gaf over fossiele brandstoffen, maar tevens de atmosfeer zo zou hebben gemaakt dat deze het gebruik van die brandstoffen niet zou kunnen opvangen. En in een recent boek over economie, Fundanomics, laat Spencer zien zo mogelijk nog meer in de vrije markt te geloven dan in de schepper zelve. Naar eigen zeggen is zijn rol dan ook: “to protect the interests of the taxpayer and to minimize the role of government”.

Ook aan deze zijde van het klimaatspectrum zijn er publicaties die verder gaan dan alleen de inhoud, en die proberen te duiden waarom de ‘tegenstander’, door de sceptici meestal alarmisten, gelovigen of iets neutraler AGW’ers genoemd denkt en handelt zoals zij doet. Ik noem er één: Larry Bell – Climate of Corruption. De belangen van de klimaatmaffia (wetenschap, politiek, milieubeweging, groene energieleveranciers) zijn volgens Bell de drijvende kracht achter het idee dat er een klimaatprobleem zou zijn.

Zo is in de loop van de afgelopen 10, 20 jaar een compleet sceptisch paralleluniversum ontstaan.

Een concurrerende Staat
van het Klimaat, van
wetenschapsjournalist
Marcel Crok

De oogst in Nederland is in vergelijking met de VS, Canada en Australië wat mager. Ik noemde eerder boek en website van Marcel Crok, een van de weinige sceptici onder de sceptici. Crok is een onafhankelijk figuur die niet in hokjes marktideoloog of belangenbehartiger past, en hij heeft zich goed gedodumenteerd. Dat maakt hem interessant: waarom komt hij tot conclusies die zo ver afstaan van de wetenschappelijke mainstream? Ik heb me dan ook voorgenomen te zijner tijd toch nog een recensie over zijn boek te schrijven, wellicht bij het uitkomen van de Engelse editie, later.

Het van oorsprong kritisch landbouwkundige tijdschrift Spil (http://www.platteland-in-perspectief.nl/) is in Nederland de spreekbuis voor sceptici alhier, naast het dagelijkse blog van Hans Labohm op Dagelijkse Standaard (http://www.dagelijksestandaard.nl/) dat ik een aantal maanden heb gevolgd en becommentarieerd. Nuttig, omdat Labohm als geen ander de weg weet in de klimaatsceptische publicaties, blogs en echokamers (echokamers zijn sites die als doel hebben eindeloos sceptische teksten te herhalen –alen -alen).

IPCC

Met wat inspanningen en een selectie uit deze veelheid van publicaties (die op zijn beurt een persoonlijke selectie is uit nog veel meer materiaal) moet wel een beeld te vormen zijn. Wie maar beperkt tijd wil investeren volstaat met de handzame en leesbare http://www.skepticalscience.com/docs/Guide_Skepticism_Dutch.pdf om de reguliere wetenschappelijke inzichten kort samengevat te zien, en voor meer diepgang toch onvermijdelijk de rapporten van het IPCC, te vinden op http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.shtml. Het is verbazingwekkend dat er zo weinig fouten gevonden zijn in zulke uitvoerige assessments.

Als sceptische contramal zou dan het rapport van het NIPCC moeten gelden, http://www.nipccreport.org/reports/2009/2009report.html, een dikke pil waarvan lezing van de executive summary voor de snelle lezer volstaat voor een beeld van de tegenargumenten.

Despair, accept, act

En dan, als u uw eigen ideeën hebt gevormd over wat er met het klimaat aan de hand is, en over de rol van de mens? Als uw beeld is dat er niks aan de hand is, of dat alle verandering van natuurlijke oorsprong is, dan bent u een gezegend mens. Het kan ook zijn dat u, zoals ik, ernstig verontrust raakt. De vraag is dan hoe te handelen.

Aan de ene kant ligt cynisme en apathie op de loer: de situatie is hopeloos, er is toch niks meer aan te doen. Aan de andere kant lonkt ongefundeerd optimisme: ach, ze (of we) lossen het allemaal wel op, kop op, niet zo somber. Voor degenen die een middenweg willen bewandelen schreven Judy McAllister, Erik van Praag en ik het boek De Aarde heeft Koorts, dat in de Engelstalige editie Earth Fever tot onze verrassing medio mei werd bekroond met de Silver Nautilus Book Award in de categorie Environment & Green Values: http://www.cosimobooks.com/blog/2011/05/19/earth-fever-wins-2011-silver-nautilus-book-award/. We reiken de lezer een waaier met inzichten en ideeën aan uit de sociale psychologie en verschillende spirituele tradities, die kunnen helpen om een persoonlijke balans te vinden, en te kunnen handelen in de geest van Vaclav Havel, die in de donkerste dagen in Tsjechoslowakije schreef: “Hoop is een kwaliteit van de ziel, en is niet afhankelijk van wat er in de wereld gebeurt”.

Eind vorig jaar trof ik de Australische filosoof Clive Hamilton op een congres in Brussel, en tot ons beider verbazing ontdekten we dat we boeken met een vergelijkbare strekking hadden gepubliceerd. De conclusie uit Hamilton’s boek Requiem for a Species luidt op de kortste wijze samengevat: Despair - Accept - Act.

Bronnenoverzicht

Boeken over klimaat

Archer, David - Global Warming, Understanding the Forecast (Blackwell Publishing, 2007)

Archer, David - The Global Carbon Cycle (Princeton University Press, 2010)

Archer, David - The Long Thaw, How Humans are Changing the Next 100.000 Years of Earth’s Climate (Princeton University Press, 2009)
Bradley, Raymond S. - Global Warming and Political Intimidation - How Politicians Cracked Down on Scientists as the Earth Heated Up. University of Massachussets Press, Amherst/Boston, 2011.

Cook, John & Haydn Washington - Climate Change Denial, Heads in the Sand (EarthScan, 2011).

Edwards, Paul – A Vast Machine; Computer Models, Climate Data, and the Politics of Global Warming (MIT, 2010).

Hansen, James - Storms of my Grandchildren, (Bloomsbury, 2009)

Jones, Peter Tom – Klimaatcrisis, het failliet van het klimaatscepticisme ( Luster, 2009)

Schneider, Stephen – Science as a Contact Sport (National Geographic, 2009).

Vellinga, Pier - Hoezo Klimaatverandering? Feiten, Fabels en Open Vragen (Balans, 2011).

Andere publicaties over klimaat

Scientific Guide to Global Warming Skepticism, http://www.skepticalscience.com/docs/Guide_Skepticism_Dutch.pdf.

Brochures Staat van het Klimaat/Klimaatportaal: http://www.klimaatportaal.nl/pro1/general/start.asp?i=8&j=2&k=0&p=0&itemid=652

IPCC Publicaties: http://www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_and_data_reports.shtml

Achtergronden van de scepsis

Desmogblog: http://www.desmogblog.com/

Hamilton, Clive – Requiem for a Species; why we Resist the Truth about Climate Change (EarthScan, 2010), website http://www.clivehamilton.net.au/cms/

Hoggan, James – Climate Cover-up; the Crusade to Deny Global Warming (Greystone, 2009)

Hulme, Mike – Why we Disagree about Climate Change, (Cambridge Press, 2009)

Oreskes, Naomi & Erik Conway – Merchants of Doubt; how a Handful of Scientists Obscured the Truth on Issues from Tobacco Smoke to Global Warming (Bloomsbury, 2010).

McAllister, Judy; Erik van Praag & Jan Paul van Soest – Earth Fever; Living Consciously with Climate Change (Cosimo Books, 2010), website http://www.earthfeverbook.com/aboutcosimo.php

Sourcewatch: http://www.sourcewatch.org/

Websites en blogs over klimaat

Alley, Richard: http://earththeoperatorsmanual.com/

Climate Rapid Response: http://www.climaterapidresponse.org

Climateprogress: http://climateprogress.org/

Jules …: http://jules-klimaat.blogspot.com/

Klimaatportaal: http://www.klimaatportaal.nl/pro1/general/home.asp

Mandia, Scott: http://profmandia.wordpress.com/

Realclimate: http://www.realclimate.org/

SkepticalScience: http://www.skepticalscience.com/

Rabett, Eli: http://rabett.blogspot.com/.

Tamino: http://tamino.wordpress.com/

Verheggen, Bart: http://klimaatverandering.wordpress.com/, en http://ourchangingclimate.wordpress.com/,
Zeeburgnieuws: http://www.zeeburgnieuws.nl/

Skeptische boeken en sites

Bell, Larry – Climate of Corruption; Politics and Power Behind the Global Warming Hoax (Greenleaf, 2011).

Crok, Marcel - De Staat van het Klimaat – Een Koele Blik op een Verhit Debat (Paradigma, 2010), website: http://www.staatvanhetklimaat.nl/

Non-governmental International Panel on Climate Change, http://www.nipccreport.org/reports/2009/2009report.html

Pielke jr, Roger – The Honest Broker (Cambridge Press, 2007), site http://rogerpielkejr.blogspot.com/

Pielke sr., Roger - The Climate Fix: What Scientists and Politicians Won't Tell You About Global Warming (Basic Books, 2010). Site http://pielkeclimatesci.wordpress.com/

Spencer, Roy - The Great Global Warming Blunder; how Mother Nature Fooled the World’s Top Climate Scientists (Encounter Books, 2010)

Spencer, Roy - Climate Confusion; How Global Warming Hysteria Leads to Bad Science, Pandering Politicians and Misguided Policies that Hurt the Poor (Encounter books, 2008).

Spencer, Roy; blog: http://www.drroyspencer.com/

Labohm, Hans; blog op http://www.dagelijksestandaard.nl/

Tijdschrift Spil, http://www.platteland-in-perspectief.nl/

Nederland - Duitsland: 0 - 2, ruststand.

2011-06-25T15:26:00.001+02:00

Door een jarenlang volgehouden en stabiel stimuleringsbeleid ('feed-in systeem') is Duitsland een van de meest aantrekkelijke landen voor duurzame energie ter wereld geworden. Er is een interessante industrietak ontstaan. Nederland is stevig op achterstand geraakt. Nederland - Duitsland: 0 - 2. Maar het is ruststand. Op 22 juni werd bijna kamerbreed een voorstel aangenomen voor een verplicht aandeel duurzaam in de energiemix. Dat is een krachtig instrument, dat na de rust het tegenoffensief kan inleiden.

Nieuwsuur 24 juni over
hernieuwbare energie
Nederland versus Duitsland

In Nieuwsuur van 24 juni 2011 een reportage over weerstanden in Nederland en mogelijkheden in Duitsland, waarna presentator Mariëlle Tweebeke me interviewde in een studiogesprek. Hier is de uitzending te zien: Nieuwsuur hernieuwbare energie.

De transitiefanfare

2011-06-16T21:57:00.002+02:00

Als Energietransitie het antwoord is, wat was dan de vraag? Die vraag wordt te weinig gesteld, en misschien nog wel minder beantwoord. We waren het immers toch roerend met elkaar eens dat de energiehuishouding moet veranderen? Omdat olie en gas opraken en zo, en omdat er een piek zit in de olieproductie, en trouwens ook omdat allerlei naargeestige landen onbetrouwbare handelspartners zijn, o ja, en ook omdat het klimaat verandert door uitstoot van CO2. En trouwens, energietransitie kan onze economie er weer bovenop helpen, en biedt kansen voor ons bedrijfsleven. En kolencentrales kunnen toch écht niet meer. En het is zo goed om zelfvoorzienend te zijn, en lollig op zelf zonnepanelen op het dak te hebben. En om de macht van de grote energiemaatschappijen te breken.

Dus.

Bert Haanstra's Fanfare: uit een
ogenschijnlijke kakofonie kan iets
harmonieus tevoorschijn komen,
maar dat vergt wel een goede regie.

Ja, dus?

Er zijn veel motieven voor energietransitie in omloop. Onder de vlag van ‘een mandje met
eindbeelden’ (een metafoor uit de begindagen van de energietransitie) zouden die verschillende motieven eindweegs samen kunnen optrekken. Maar als er écht moet worden doorgepakt, is dat idee niet langer houdbaar. Dan leiden verschillende motieven tot uiteenlopende pakketten maatregelen, met eveneens uiteenlopende mogelijke energiehuishoudingen als gevolg. Niet zo gek, de aloude wet van prof. Jan Tinbergen luidde al zo: iedere afzonderlijke doelstelling heeft een afzonderlijk instrument nodig. Waarom zou dat voor de veelheid van doelstellingen in de energie- en klimaatdiscussie anders zijn?

Het is de hoogste tijd dat eenieder die zich voorstander van een energietransitie vindt man en paard gaat noemen. Waar is het eigenlijk om begonnen?

Problemen en doelen in de transitie

In grote lijnen zijn er de volgende motieven voor een verandering van de energiehuishouding:

Voorraden: de (absolute, fysieke) schaarste aan brandstoffen
Voorzieningszekerheid: de beschikbaarheid van voldoende energie, nu en in de toekomst.
Kosten: de kosten waarmee energie beschikbaar kan worden gemaakt (winning, bewerking, transport, gebruik)
Kansen en innovatie: tijdig omschakelen kan nieuwe vindingen en bedrijvigheid opleveren
Klimaatverandering ten gevolge van de uitstoot van CO2 bij het gebruik van fossiele brandstoffen

Welk beleid zou aan de orde zou zijn als alleen een enkel motief geldig zou zijn en de andere niet zouden bestaan?

Voorraden

De fysieke voorraden zijn naar menselijke maat voorlopig geen enkel probleem. Er is voor honderden jaren aan steenkool, en de gasvoorraden worden inmiddels ook op minstens vergelijkbare omvang geschat. Vooral de zogeheten onconventionele voorraden (schaliegas) zijn enorm. Ruwe olie is relatief beperkt qua voorraad, enkele tientallen jaren, maar de hoeveelheden onconventionele olie (teerzanden) zijn daarentegen weer onvoorstelbaar. De technieken om onconventionele voorraden te winnen verbeteren en worden goedkoper. Daarnaast wordt opgemerkt dat met bekende technologie alle fossiele energievormen in elkaar kunnen worden omgezet: uit vaste brandstoffen (kolen) zijn gasvormige en vloeibare brandstoffen te maken, uit gasvormige zijn vloeibare brandstoffen te fabriceren.

Puur vanuit een perspectief van fysieke voorraden redenerend is de conclusie dat enig beleid in de eerstkomende zeg 100 jaar niet nodig is.

Voorzieningszekerheid (geopolitiek)

De voorraden zijn niet evenredig over alle landen en werelddelen verdeeld. Vooral de voorraden conventionele olie zijn geconcentreerd in maar een beperkt aantal landen (OPEC-landen). Tot heden heeft het beschikbaar houden van die stromen sterk geleund op een diplomatiek en machtsspel, soms zelfs doorgezet in zijn meer extreme varianten: militair ingrijpen. De onconventionele voorraden zijn breder verspreid, en liggen bovendien meer in regio’s waarmee de westerse wereld gemakkelijker zaken doet dan met de OPEC-landen. Puur vanuit voorzieningszekerheid redenerend zou het beleid zijn als andere motieven niet geldig zouden zijn: continuering van wederzijdse (financiële) afhankelijkheid en diplomatie voor de conventionele voorraden (met mogelijkheden tot militair ingrijpen als stok achter de deur), spreiding van bronnen (leveranciers) en technologische en marktontwikkeling voor onconventionele voorraden.

Kosten

Leidend zijn de marktprijzen voor de verschillende fossiele brandstoffen, die op korte termijn nogal kunnen fluctueren, omdat het opvoeren van de productie uit onconventionele voorraden tijd kost. Maar op langere termijn worden de prijzen begrensd door de winningskosten van de meest uitbundig beschikbare brandstof met daarbij opgeteld de conversiekosten om die brandstof in de gewenste vorm beschikbaar te krijgen plus een return on investment die past bij het te nemen risico. Dit technisch-economische prijsplafond kan door kortetermijnfricties wel regelmatig worden overschreden, maar zal over de langere termijn gemiddeld toch als richtprijs gelden. Gezien de voorraden en winningskosten van o.a. teerzandolie en schaliegas lijkt $ 80 à 100 per vat olie-equivalent een redelijke schatting. De belangrijkste beleidsoptie voor een denkbeeldige situatie waarin alleen het prijsargument telt is: bevorderen van marktwerking/concurrentie tussen de verschillende energiebronnen en technologieën (ook hernieuwbare bronnen), aan te vullen met R&D gericht op kostprijsverlaging voor alle energieopties.

En peak-oil dan? Er zijn hele discussies over de vraag of dit fenomeen gaat optreden, en zo ja, of dat dan door afnemende voorraden komt of doordat de winningstechnologie niet voldoende aan te slepen is. Voor de vraag naar eventueel beleid maakt dat allemaal niet zoveel uit. Als er een piek is en er een grote krapte op de oliemarkt ontstaat, zullen de prijzen vanzelf sky high worden, en tot flinke vraagreductie en tot andersoortig aanbod leiden.

Kansen en innovatie

Nieuwe technologieën en bedrijfsconcepten kunnen een zogeheten First mover advantage opleveren. De eerste bedrijven, maar ook eerste landen waarin die bedrijven actief zijn, kunnen met hun producten en technologieën geld verdienen op een zich ontwikkelende internationale markt. De strategie zal in hoofdlijnen zijn: een actief R&D-beleid, en het creëren van een gunstig investeringsklimaat in eigen land, in generieke zin, en als de ‘make or buy’-vraag met ‘make’ wordt beantwoordt mogelijk ook meer specifiek investeringsklimaat wanneer in de loop der tijd blijkt dat bepaalde opties meer dan gemiddeld interessant zijn. Frankrijk heeft deze route bewandeld met kernenergie, Denemarken met windenergie.

Klimaatverandering

De stand der wetenschap geeft unisono aan dat de huidige snelheid van opwarming uniek is, en dat door menselijke activiteiten geëmitteerd CO2 daarvan de belangrijkste oorzaak is. Daarover is geen wetenschappelijke twijfel. Discussie is er over de vraag of er een ‘veilige grens is’ en waar deze ligt, gegeven de spreiding van inschattingen van de zogeheten klimaatgevoeligheid (temperatuurverandering in verhouding tot de CO2-toename). In het algemeen wordt 1,5 graad Celsius (= 350 ppm CO2) à 2 graad Celsius (= 450 ppm) aangehouden, wanneer deze waarden overschreden worden zouden zichzelf versterkende, onomkeerbare effecten kunnen ontstaan. Als klimaatverandering als enige motief geldt is maar één enkele beleidsoptie ter beschikking: het maximeren van de (mondiale) uitstoot van CO2naar de atmosfeer, los van de vraag met welke instrumenten zo’n maximum wordt gerealiseerd: een quotum (plafond) waarbij zich een CO2-prijs vormt, of een prijs (heffing) op CO2 zodanig dat de uitstoot een vooraf bepaald maximum niet overschrijdt.

Synergie en antagonisme

De vraag is nu in welke mate de verschillende motieven en doelen strijdig met elkaar zijn, dan wel elkaar juist versterken, uitgaande van een denkbare beleidsmix die voldoende effectief is om het probleem op te lossen.

Hieronder een globale beoordeling:

Beleid tav à Effect op:	*Voorraden*	*Voorzienings-* *zekerheid*	*Kosten*	*Kansen*	*Klimaat*
*Voorraden*		0	0/+	0/+	-
*Voorzieningsz.*	+		+	+	0/-
*Kosten*	+	0		0/+	-
*Kansen*	0	0	0/+		0/+
*Klimaat*	-	-	-	0/+

Het totale beeld is dat klimaatbeleid een aparte positie inneemt. De overige motieven/doelen zijn nog wel redelijk met elkaar te verenigen (neutraal of enige synergie). Monolithisch beleid gericht op een van die doelen of de combinatie ervan kan het klimaatprobleem niet oplossen, maar versterken de problematiek juist. Een kansenbenadering kan enigszins verzachtend werken, maar de klimaatwinst door innovaties wordt opgegeten door volumegroei en reboundeffecten als er niet een hard plafond voor klimaatemissies is.

Omgekeerd is een (streng) klimaatbeleid niet bevorderlijk voor voorraadbeleid (CCS vergt veel extra energie), voorzieningszekerheid en kostenbesparing, maar kan wel bijdragen aan kansen en innovatie. Al valt bij dit laatste punt nog wel te beargumenteren dat klimaatbeleid wellicht niet zozeer meer en snellere innovatie en kansen geeft als wel de innovaties in een andere richting stuurt.

Fanfare, op zoek naar harmonie

De analyse in de vorige paragraaf dwingt de voorstanders van een verandering van de energiehuishouding ertoe duidelijkheid te geven over de nagestreefde motieven. Waarom pleit u eigenlijk voor zonne-energie en windturbines? En waarom bent u tegen CCS en kernenergie? Het tot nu toe bewust wat vaag en ongedefinieerd gehouden idee van de energietransitie als ‘mandje met eindbeelden’ waar ieder wel een motief van zijn gading vond, heeft in de beginfase onmiskenbaar beweging gebracht. Maar de weerstand is gegroeid, het speelveld is veranderd, en de transitie is in een andere fase beland. De energietransitie moet nu inroeien tegen de stroom van een anti-transitiebeleid, waarin het tegenwerken van veranderingen van de energiehuishouding in duurzamer richting tot een kunst heeft verheven. En tegen percepties en beelden over verduurzaming die ronduit negatief zijn.

Voor wat betreft de energievoorziening is in grote lijnen dit het dominante beeld:

De vrije energiemarkt moet zijn werk doen
De overheid kiest geen opties of technologieën
Nederland is fysisch-geografisch een aantrekkelijke vestigingsplaats voor kolencentrales (koelwater, logistiek)
Nederland heeft een economisch goede mogelijkheden stroom naar de ons omringende landen te exporteren
De CO2-uitstoot van (nieuwe) energiecentrales is geen probleem, dat wordt door de internationale emissiehandelsmarkt geregeld
De Nederlandse energie-intensieve industrie heeft goedkope stroom nodig
Kolen- en kerncentrales leveren goedkope stroom, kerncentrales bovendien CO2-vrij
Subsidies zijn uit den boze, ze maken de ondernemers lui en verstoren de markt
Duurzame energie is te duur, en zal vanzelf wel op de markt komen als de prijzen zijn gedaald
Duurzame energie bespaart geen CO2, achter elke wind- of zon-MW moet een kolen- of gascentrale staan die ook door blijft draaien als het niet waait of de zon niet schijnt
Biomassa gaat ten koste van kostbare landbouwgrond of natuur, dat moeten we niet willen
Windmolens vervuilen het landschap
CO2-opslag is niet nodig, kost extra energie, is duur en er is geen draagvlak voor
Er zijn tal van initiatieven voor duurzame energie, de overheid moet die initiatieven niet verstoren
Door een snelle energietransitie prijst Nederland zich uit de markt

Wat klimaat betreft is dit grosso modo het beeld:

De klimaatproblematiek wordt sterk overdreven
Alarmistische wetenschappers hebben belang bij doembeelden
Klimaatwetenschappers zijn niet betrouwbaar
Het staat lang niet vast dat CO2/de mens de oorzaak is; de onzekerheden zijn groot
Er zijn tal van wetenschappers die het niet met het IPCC eens zijn
Er zijn wel meer doemscenario’s geweest, de vindingrijke mens lost de problemen wel op
Laat de markt zijn werk doen, dan wordt energie vanzelf duur en neemt de CO2 af
De technologie lost het wel op
Zure regen was ook een hoax
Het sneeuwt in de winter, er is geen klimaatprobleem
De opwarming is in 1998 gestopt
Voor zover er een klimaatproblemen is, moet dat internationaal worden opgelost
Nederland kan maar weinig doen, vooruitlopen is economische zelfmoord, Nederland is geen eiland
Benadruk liever de kansen die klimaatverandering met zich meebrengt dan de problemen
We hebben internationaal afgesproken dat de temperatuurstijging tot 2 graden beperkt blijft
De enige die beter worden van emissiehandel zijn Al Gore en Goldman Sachs
Adaptatie is maar beperkt nodig, het loopt immers niet zo’n vaart met de opwarming

Bovenstaand denkmodel is het publieke debat gaan domineren, en wordt inmiddels vertaald in een rigoureuze herziening van het energie- en klimaatbeleid.

Koek verdelen

Tegenover dit reactionaire en rancuneuze denkmodel is het aan de zijde van de voorvechters van de energietransitie betrekkelijk stil. Of misschien beter: er wordt wel flink muziek gemaakt, maar er is niet echt sprake van harmonieuze melodie, veeleer is het zo dat iedere speler met zijn eigen filosofietje toetert en blaast, of eerste viool probeert te spelen. Kenmerkend is het optreden van de duurzame-energiesector op de toogdag van het topteam Energie (commissie-Van der Veer), waar de gevestigde belangen met een mond spreken (of gewoon absent zijn omdat ze hun zaakjes al lang achter de schermen hebben geregeld), en de duurzaamheidsbeweging in vele gedaanten en deelbelangen aanwezig is en verschillende verhalen afsteekt. Het lijkt erop dat de duurzaamheidsbeweging liefst eerst de koek verdeelt, in plaats van ‘m eerst groter te maken.

De huidige transitiebeweging doet sterk denken aan de schitterende film Fanfare, van Bert Haanstra. Door ruzie in het fictieve dorp Lagerwiede (Giethoorn) waar de film zich afspeelt, ontstaan er in het dorp twee fanfares die met elkaar concurreren, in plaats van gezamenlijk aan het grote concours deel te nemen.

In de transitiebeweging is er weliswaar geen duidelijke ruzie, maar duidelijk is wel dat er zoveel visies zijn als transitieduwers, met elk eigen mengverhoudingen van motieven voor verandering. Met als gevolg dat er bottom-up wel van alles beweegt, maar in de beleidsarena legt de transitie het loodje tegenover de unisono klinkende neoliberale visie op energie en klimaat. In lijn met de analyse uit de vorige paragraaf is aannemelijk te maken dat de bottom-up-ontwikkeling wel zo’n beetje bevredigend is voor de meeste motieven voor transitie, maar beslist niet voor het motief klimaatverandering.

De twee hoofdconclusies luiden dan ook:

De ‘transitiebeweging’ heeft nu geen doordacht en afgewogen verhaal waarin de verschillende motieven voor transitie een passende plek naast of juist tegenover elkaar krijgen. Zonder zo’n unisono-transitieverhaal legt de transitiebeweging het in de beleids- en machtsarena’s hoe dan ook af tegen gevestigde belangen die wel vanuit een eenduidig beeld opereren.
Een krachtig en goed doordacht klimaatbeleid biedt ook soelaas voor verschillende andere motieven voor energietransitie, maar het omgekeerde geldt niet: beleid met het oog op voorraden, voorzieningszekerheid, innovatie of kostenreductie kan nooit tevens de klimaatemissies onder controle krijgen.

In Haanstra’s Fanfare komt het uiteindelijk allemaal toch nog goed. De twee concurrerende dorpsfanfares blazen elk hun eigen lied als ze door het dorp trekken, elk vanaf een verschillend vertrekpunt. En wonderlijkerwijze smelten de twee verschillende melodieën samen tot één enkele harmonie als de twee subfanfares elkaar op het podium in het dorp treffen tijdens het concours. Maar ja, het vergt dan ook wel een meesterregisseur als Bert Haanstra om uit die verschillende kakofonieën harmonie te creëren.

De klimaatargumenten van Eppink zijn onjuist

2011-06-10T17:34:00.002+02:00

In zijn column in NRC, 7 juni, poneert Derk Jan Eppink een aantal stellingen waarvan de onjuistheid allang en overtuigend is aangetoond.

Stond het IPCC-rapport „vol met fouten”? Nee. In één van de drie vuistdikke rapporten – deel II, over de gevolgen van klimaatverandering – stonden enkele fouten. Eén daarvan was echt storend. In Deel I, dat de onderliggende natuurwetenschap behandelt, is geen serieuze fout aangetroffen. De hoofdconclusie staat recht overeind – de mens is hoogstwaarschijnlijk verantwoordelijk voor meer dan de helft van de opwarming van de atmosfeer sinds 1950.

Klimaatexperts hebben temperatuurgegevens gemanipuleerd, stelt Eppink. Die beschuldigingen zijn geuit, ja, maar elk nader onderzoek – de teller staat op vijf – heeft aangetoond dat van manipulatie géén sprake was.

Ook haalt Eppink de meest gebruikte drogreden van stal: het klimaat verandert altijd, zelfs al in de tijden dat mensen in grotten woonden. Ja, en wat dan nog? We kennen de oorzaken van klimaatverandering uit het verleden heel behoorlijk – zon, vulkanen, ijsbedekking, CO2 en andere broeikasgassen. De huidige toename van broeikasgassen in de atmosfeer komt aantoonbaar door de verbranding van fossiele brandstoffen. Dit verandert het klimaat, boven op de natuurlijke variaties.

Bij ongewijzigd beleid kunnen de gevolgen van klimaatverandering voor natuur, gezondheid en economie groot zijn.

Ir. Bart Strengers, Klimaatonderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving

Ir. Jan Paul van Soest, Partner bij De Gemeynt, werkt onder meer aan een boek over klimaatscepsis

Zie ook de reacties van Bart Verheggen:
http://klimaatverandering.wordpress.com/2011/06/12/bizarre-column-eppink-nrc-klimaatdebat/
en van Ernst Schrama:
http://ejo-twitter.blogspot.com/2011/06/een-reactie-op-klimaatdebat-koelt-af.html

Zelfs Greenpeace en GroenLinks nemen klimaatprobleem onvoldoende serieus

2011-06-05T09:37:00.001+02:00

Wie het idee heeft dat klimaatverandering een veel ernstiger probleem is dan wat de analyse van het IPCC liet zien, kan kritiek van verschillende kanten tegemoet zien. Het sceptische smaldeel vindt die ideeën maar alarmistische bangmakerij. Het klimaatgevoelige segment in de samenleving vindt dat zwaar getoonzette woorden over klimaatverandering de Salonfähigkeit van klimaatbeleid nog verder ondergraven, en verzet zich daarnaast tegen opties als CO₂-afvang en –opslag (CCS) die in een vergaand klimaatbeleid niet gemist kunnen worden. Conclusie: zelfs groeperingen en partijen als Greenpeace en GroenLinks nemen het klimaatprobleem onvoldoende serieus.

Om de temperatuurstijging tot 2 graden C te beperken zijn in de westerse wereld
'negatieve emissies' nodig:: netto CO2-verwijdering uit de atmosfeer, bijvoorbeeld
door een combinatie van biomassa en CCS.

De bewijsvoering voor deze bewering is aldus.

Er zijn verschillende energiescenario’s gemaakt in opdracht van natuur- en milieuorganisaties als Greenpeace en Wereld Natuur Fonds. Met het oog op een maximaal acceptabele temperatuurstijging van 2 graden Celsius eind deze eeuw mikken die scenario’s op een volledig op duurzame bronnen gebaseerde energiehuishouding, in elk geval in Europa. Die rolt dan uit de modellen dankzij een enorme smak energiebesparing, zonder kernenergie, en in de meeste scenario’s ook zonder CO₂-afvang en –opslag (CCS). Fossiele energiecentrales, vooral kolencentrales, worden in die scenario’s vervroegd uit de vaart genomen.

So far, so good – waarom is dat niet voldoende om het klimaatprobleem te lijf te gaan?

Het eerste punt is dat de veelgenoemde 2 graden geen harde grens is waaronder amper schade optreedt. Het is een glijdende schaal, met rondom de 2 graden twee bandbreedtes: een wetenschappelijke (onzekerheids)marge, en een normatieve (politieke) marge waarbinnen verschillende wegingen van kosten en baten mogelijk zijn. Wie, zoals onder meer Greenpeace en GroenLinks, zegt vanuit het voorzorgbeginsel te redeneren, zou volgens de stand der wetenschap eerder op 1,5 graad als maximaal toelaatbare grens uitkomen dan op 2.

Het tweede punt is de bandbreedte in de klimaatgevoeligheid, door IPCC geschat tussen 2 en 4,5 graad temperatuurverhoging bij elke verdubbeling van de CO₂-concentratie, met als ‘beste schatting’ 3 graden. Uit die som komt de richtlijn “2 graden = 450 ppm CO₂in de lucht” voort. Deze concentratie van 450 ppm leidt langzamerhand een net zo absoluut leven als de 2 graden-limiet. Ten onrechte, volgens probabilistische benaderingen van de klimaatproblematiek. Prof. Schellnhuber van het Potsdam Institut vindt daarom 450 ppm ‘Russisch roulette’, fifty-fifty: daarop mikken betekent 50% kans dat we onder de 2 graden blijven, en 50% kans dat we erboven komen.

Alweer: zou op grond van het voorzorgsbeginsel 450 ppm met bijbehorende kansverdeling een goede doelstelling zijn? Nee, wie aan de veilige wil zitten legt de grens eerder op 350, maximaal 400 ppm. Voor zo’n doel zijn waarschijnlijk zelfs ‘negatieve emissiecentrales’ nodig, bijvoorbeeld biomassa met CCS waardoor per saldo CO₂uit de atmosfeer wordt verwijderd. CCS in combinatie met biomassa, maar ook bij industriële processen, is een onmisbare bouwsteen voor een risicomijdend klimaatbeleid.

Het derde punt tenslotte is de maatschappelijke en politieke onzekerheid. Natuurlijk mogen politieke en maatschappelijke spelers hun visie neerzetten zonder in eerste instantie naar de haalbaarheid te kijken. Maar in tweede instantie, als het gaat om de strategie die bij die visie hoort, is het wel nodig om in te spelen op wat andere actoren willen en doen. En dus om meer opties achter de hand te hebben. Wat als het toch niet lukt om de kolencentrales al na 30 jaar te sluiten, of als minder besparing realiseerbaar blijkt dan het theoretisch maximum? Moet een optie CCS bijvoorbeeld daarvoor niet op zijn minst open blijven?

Uit deze drie punten blijkt: in het licht van de klemmendheid van het klimaatvraagstuk is een ‘alleen hernieuwbare energie in 2050’-scenario nog niet voldoende. En het maatregelenpakket van de Greenpeaces en GroenLinksen van deze wereld, waar verzet tegen CCS kennelijk een onderdeel van uitmaakt, is een hachelijke strategie: ook een onversneden Greenpeace- en GroenLinks-beleid zou nog tot een hoge kans op risicovolle klimaatverandering leiden.

QED.

Blog-awards voor Bart Verheggen (klimaat) en Henri Bontenbal (energie)

2011-05-29T12:15:00.000+02:00

Tot mijn verrassing plofte zo’n 1,5 maand geleden een heuse ‘blog-award’ in mijn elektronische brievenbus. Deze virtuele prijs van bloggers onder elkaar werd mij toegekend door Annelies Roon, van en via haar website Het Groene Web, http://www.hetgroeneweb.nl/2011/04/11/blogaward/. Een gewaardeerde geste. De bedoeling is vervolgens dat de ontvanger ook weer een of twee bloggers zo’n award toekent.

Bij deze.

De eerste gaat naar Bart Verheggen voor zijn blog http://klimaatverandering.wordpress.com/, de Nederlandse pendant van zijn Engelstalige http://ourchangingclimate.wordpress.com/. De Nederlandse versie heeft een tijd in de diepvries gelegen, maar is recent door Bart weer ontdooid. Zijn stukken, ook de Engelstalige trouwens, zijn altijd de moeite waard, gebalanceerd, zakelijk, en goed geïnformeerd. Dat is ook niet zo gek, de auteur is klimaatonderzoeker bij het ECN, Energieonderzoekcentrum, in Petten. Voor zijn Engelstalige blog kreeg hij recent al een prijs, de Woody Guthrie Award for A Thinking Blogger, het lijkt me passend dan nu de virtuele prijs voor zijn Nederlandse blog uit te reiken. Bij deze, en gefeliciteerd. Bart is ook te volgen op Twitter, http://twitter.com/#!/@bverheggen.

De tweede blog-award is voor Henri Bontenbal, http://henribontenbal.wordpress.com/, die capita selecta rond energie en duurzaamheid bespreekt. Henri aarzelt niet zich een boel uitzoekwerk op de hals te halen voor hij zijn bijdragen plaatst. Als consultant bij DWA Installantie- en Energieadvies heeft hij verstand van zaken, en dat blijkt ook uit zijn blogteksten. Ook Henri gefeliciteerd met deze virtuele blog-award.

Henri is eveneens te volgen op Twitter, http://twitter.com/#!/HenriBontenbal.

Het doolhof van de duurzame keuzes

2011-05-16T11:30:00.000+02:00

Regelmatig raak ik verzeild in discussies over persoonlijke keuzes en klimaat en milieu. Dan moet ik me als eenzame structuralist teweer stellen tegen een overmacht aan individuele-verantwoordelijkheidsdenkers. Die stroming gaat ervan uit dat een goed geïnformeerd individu (waaronder de meeste van mijn zakelijke contacten, vakgenoten, vrienden en kennissen) de juiste keuzes maakt. Zo kan het in dergelijke discussies gebeuren dat ik stevig word aangesproken op mijn keuzes: Nou nou, jij hebt wel een snelle auto, zeg, mag dat wel in dat vak van jou? Moet jij niet in een Prius rijden? Goh, jij hebt nog aardig wat gloeilampen en halogeenspotjes in je huis. Ik had verwacht dat jij wel zonnepanelen op je dak zou hebben. En zo voorts.

Dan probeer ik maar weer eens uit te leggen hoe ik het zie, als milieukundige én als verantwoordelijk burger, waarvan de zielen in één borst samengesmolten zijn.

“Die snelle auto rijdt wel 1:17” – o, nou, dat is verrassend.

“Als ik autorijd is dat doorgaans voor langere afstanden naar onbereikbare oorden, terwijl een hybride auto vooral zijn winst in stadsritjes behaalt, die heb ik amper met als ik autorijd” – eh, tja, je hebt er kennelijk wel over nagedacht.

“Het merk is trouwens maar een van de twee autofabrikanten waarin een bekend duurzaam beleggingsfonds investeert” – echt, en zit mijn merk daar dan niet in? Dat verbaast me wel zeg.

“Ooit de milieubelasting per uitgegeven Euro van jouw auto met de mijne vergeleken? Je weet niet wat je ziet” - nee nooit gedaan, ik begin te vermoeden wat de uitkomst is.

“Jij krijgt van de belastingbetaler een paar honderd Euro per ton vermeden CO2 cadeau met je hybride auto, vind je dat te rechtvaardigen?” – pardon?

“En ik vind zo’n Prius ook niet bepaald mooi” – ho even, mag je dat als milieukundige wel vinden?

“Ik tank via mijn greencard altijd klimaatgecompenseerde brandstof, jij ook?” – o ja, nee, gut, ik niet. Zou ik natuurlijk ook best kunnen doen, waar kun je die krijgen, zo’n greencard?

“En ik neem aan dat het je bekend is dat vervangen van gloei- of halogeenlampen voor de CO2-uitstoot in Europa geen moer uitmaakt?” – Nee, wat zeg je nou?

“Wel, elektriciteitsproductie valt onder het CO2-handelssysteem, alleen de hoogte van het plafond bepaalt de hoeveelheid CO2 die sectoren die eronder vallen uitstoten. Als ik minder elektriciteit gebruik is er voor anderen weer meer emissieruimte beschikbaar, die dan ook wordt benut” – mijn hemel, wat ingewikkeld, dus het slaat eigenlijk nergens op als ik je op je aantal spaarlampen wil afrekenen?

“En ik had trouwens toch al groene stroom, van Neêrlands Groenste leverancier” – nou ik ook.

“En groen klimaatgecompenseerd gas” – wat, bestaat dat ook al?

Enfin, zou kan ik nog wel doorgaan.

Er is maar 1 factor die de milieubelasting van een huishouden bepaalt (met hier het energiegebruik als 'proxy' daarvoor): het inkomen. Dat verklaart de milieubelasting voor 60%, alle andere onderzochte factoren (houding, kennis, sociale positie enzovoorts) zijn 'ruis'.
Bron: Vringer K. (2005), Analysis of the energy requirement for household consumption.

Van belang is dat uit dergelijke conversaties twee hoofdpunten blijken.

De eerste is dat iemands keuzegedrag hoegenaamd niets zegt over diens milieubelasting. Dat bleek al eerder uit een doorwrocht proefschrift van Kees Vringer: Er is eigenlijk maar 1 grootheid die iemands persoonlijke milieubelasting verklaart, namelijk diens inkomen, en wel voor 60%. De rest is onbegrepen ruis.

De tweede, dramatischer conclusie is dat zelfs een ogenschijnlijk goed geïnformeerd publiek geen weet heeft van deze eerste conclusie, en een niet-effectieve strategie blijft hanteren om maatschappelijke veranderingen op milieugebied te bewerkstelligen: hameren op individuele verantwoordelijkheid op basis van goede informatie.

Die ‘informatie’ is echter waardeloos als er geen begrip is van het systeem, de context waarbinnen de keuzes worden gemaakt. En die ‘juiste keuzes’ blijken, afhankelijk van iemands persoonlijke omstandigheden, soms niet veel meer dan symbolen te zijn (hybride auto, spaarlamp).
Vandaar mijn sombere momenten: als zelfs veel van mijn vakgenoten de mechanismen al niet doorzien, hoe krijgen we beleidsmakers er dan in hemelsnaam toe de economie binnen de ecologische kaders te persen?

(eerder verschenen als column in Energiegids.nl, oktober 2010)

Jan Paul van Soest

Vijf lessen over kernenergie

2011-05-07T10:57:00.000+02:00

Het is op zich te prijzen dat polarisatie over kernenergie in ons land naar aanleiding van Fukushima uitblijft. First things First: eerst aandacht voor de ellende daar, dan lessen leren, dan bezien hoe we met bestaande respectievelijk nieuwe kerncentrales zouden willen omgaan. Door Fukushima is het risico van Borssele bijvoorbeeld niet ineens groter of kleiner geworden. Een kans betekent dat iets kan gebeuren, en als er ergens iets gebeurt verandert door die gebeurtenis op zichzelf de kans niet dat er elders, bijvoorbeeld hier, iets gebeurt. Maar, niet onbelangrijk, onze percepties van de risico’s van kernenergie kunnen veranderen – en dat gebeurt ook – en misschien nog belangrijker: een nadere analyse van wat er gebeurd is kan ook tot een andere technische risicoberekening van kansen zowel als gevolgen leiden.

Finse kerncentrale Olkiluoto 3 in aanbouw. Volgens de
World Nuclear Association kost elk jaar vertraging
(nu zo'n 4 jaar) ongeveer 1 miljard dollar.

Precies dat laatste is wat de voormalige commissie Verlenging bedrijfstijd Borssele waarvan ik deel uitmaakte per brief bij minister Verhagen van EL&I bepleitte.

Maar inzake kernenergie zijn inmiddels meer lessen te leren dan Les 1 alleen, over reactorveiligheid. Ik licht een paar inzichten uit die de afgelopen tijd, mede naar aanleiding van Fukushima lijkt het, naar voren zijn gebracht.

Les 2: Het idee dat kernenergie goedkoop is, is de afgelopen jaren wel stevig afgebrokkeld. Kernenergie blijkt een van de weinige technologieën te zijn met een negatieve leercurve: nieuwe kerncentrales blijken telkens meer te kosten per kiloWatt vermogen dan hun voorganger. De geschatte elektriciteitsprijzen per kiloWattuur stijgen net zo hard mee.

De elektriciteitsmarkt in de VS reageert op die trend: het overgrote deel van de oorspronkelijke plannen voor nieuwe kerncentrales is inmiddels geschrapt. Dit ondanks een opmerkelijk feit: onder druk van de Republikeinen is een subsidie voor kernstroom van 1,8 dollarcent per kiloWattuur, om een ‘nucleaire renaissance’ te realiseren. Die subsidie zou gelden voor de eerste 6000 MW kernvermogen. Het ziet er niet naar uit dat van het gereserveerde bedrag ook maar één dollar hoeft te worden uitgekeerd.

Les 3: Marktpartijen vinden de kapitaalsrisico’s doodeng, en investeren liever in andere opties. De laatste maal dat een kernreactor in de VS in bedrijf is genomen was in 1996. Er is nu zegge en schrijve één reactor in aanbouw, waarvoor de vergunning werd verleend in 1973.

Zou het toeval zijn dat de kerncentrales die nu worden gepland dan wel in aanbouw zijn vooral in landen worden neergezet die het met de democratie en marktwerking niet zo nauw nemen?

Les 4: om kernenergie te kunnen toepassen is een uitgebreide kennisinfrastructuur nodig. Alleen al per vergunning zijn, leert de ervaring, zo’n 70 à 80 ambtenaren nodig. Op de kernenergieafdeling van EL&I werken er nu zo’n 20. Daarnaast is expertise nodig voor MER’s, toezicht, onderzoek, enzovoorts. Dat is er nu amper en zou dus moeten worden opgebouwd. Is dat een zinvolle investering?

Les 5, tenslotte: Voor kernenergie blijkt een andere set principes te gelden dan voor andere bronnen. Wel begrijpelijk gezien vanuit de tijd dat die regels werden ingesteld, die werd geregeerd door de hoop en de droom dat met kernenergie eindelijk een zo goed als eeuwige en goedkope energiebron was ontdekt. Maar inmiddels moeten daarbij vraagtekens worden geplaatst. Wat rechtvaardigt dat de particulier te verzekeren aansprakelijkheid van exploitanten van kerncentrales tot maximaal 180 miljoen is beperkt, en dat voor hogere bedragen de staat als verzekeraar optreedt? Waarom worden van windturbines op zee geacht een bedrag gereserveerd te hebben om de boel te kunnen afbreken vanaf het moment dat de molens stroom leveren, terwijl dat niet geldt voor bouwers van kerncentrales vanaf het moment dat het eerste uraan wordt ingezet?

De omgekeerde benadering is logischer: geen privileges voor kernenergie, maar eisen en randvoorwaarden op basis van wat we maatschappelijk aanvaardbaar vinden, en vervolgens maar afwachten of kernenergie daarin kan passen. Via die benadering kunnen alle lessen worden benut.

(verscheen als column in Energiegids.nl, mei 2011)

Innovatie is meer dan kapitaal verschaffen

2011-04-19T15:13:00.000+02:00

door Hans Wiltink

In zijn rapport Kapitale Kansen van februari 2011 redeneert de Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid (AWT) wel vanuit een heel beperkte blik op innovatie. De AWT concludeert: “Het kapitaalmarktbeleid van de overheid sluit goed aan bij de werking van de kapitaalmarkt, richt zich op het verbeteren van de toegang tot kapitaal voor ondernemingen die willen innoveren en willen groeien en het beleid is bewezen effectief”. Zouden er ook innovatieve ondernemingen zijn die deze conclusie onderschrijven? Dat is moeilijk voorstelbaar: tal van innovaties lopen vast in de ‘valley of death’ tussen de fase van onderzoek en ontwikkeling en de fase van marktuitrol. De moeilijkheid om voor de versnellingsfase financiering te krijgen is een belangrijke, maar niet de enige factor.

De innovatiecurve: veel innovaties sneuvelen
in de Valley of Death

Volgens de AWT werkt de kapitaalmarkt naar behoren, doet de overheid hier wat zij kan, en zullen verbeteringen vooral vanuit privaat kapitaal moeten komen, en is de primaire uitdaging te zorgen dat er meer ondernemers met groeiambitie komen. Dat is, volgens de AWT, een lastige vraag die, helaas, buiten de opdracht valt. Zodra het relevant wordt, deinst de AWT terug. Zonder twijfel heeft de AWT gedegen onderzoek verricht, deskundigen gesproken, en onderzoeken gelezen.

Maar als het vraagstuk over innovaties in Nederland alleen, zoals in dit rapport, door de bril van kapitaalmarktinstrumenten wordt beantwoord, is dat een garantie voor onvolledige antwoorden. Veel onderzoek over innovatie wijst uit dat Nederland slecht scoort op het gebied van valorisatie (op de markt brengen) van innovaties. De Kennis- en Innovatiefoto 2011 stelt dat op het gebied van innovativiteit in de EU alleen Spanje slechter scoort. Het WRR-rapport Innovatie Vernieuwd geeft aan dat het percentage innovatieve MKB-ondernemingen op de meeste indicatoren ver onder het EU-gemiddelde ligt. Een eerder rapport van Bain & Company uit 2006 stelt dat er in Nederland een groot tekort is aan risicodragend kapitaal voor de ‘early stage’ (prototyping en piloting)-fase van energie-innovaties.

Het is langzamerhand gemeengoed geworden het innovatiespeelveld oftewel het innovatiesysteem in de volle breedte te zien. De beschikbaarheid van (risico)kapitaal is maar één van de factoren die het succesvol valoriseren van innovaties beïnvloedt. Daarnaast zijn volgens de Utrechtse innovatiehoogleraar prof. dr. M. Hekkert van belang: experimenteren, kennisontwikkeling, leren, kennisuitwisseling, richting geven, creëren van markten, het mobiliseren van personele middelen en tegenspel bieden aan weerstand. Adviezen zoals die van de WRR laten zien dat in ons land het innovatiesysteem als geheel zorgwekkend is.

Op alle onderdelen is actie nodig – dat had ook de AWT moeten agenderen. Het risico is aanwezig dat we met het AWT-advies in de hand zelfgenoegzaam achterover gaan leunen. Dat kan dit kabinet zich gezien de nadruk die het legt op de noodzaak van innovatie in het geheel niet veroorloven.

Drs. ir. Hans Wiltink, partner van Coöperatie De Gemeynt, ontwikkelaar van concepten en plannen voor een duurzame economie

Duurzaam onderlangs of bovenover?

2011-04-10T10:51:00.002+02:00

Het is een decennia oude discussie: moeten de veranderingen naar duurzaamheid van onderop plaatsvinden (bottom-up), of juist bovenover (top-down)? Allebei, ja – dat is een gemakkelijk antwoord, maar ook onbevredigend: volgens welk mechanisme dan?

De huidige tijdgeest is duidelijk: alle energie gaat naar ‘onderop’. Het wemelt werkelijk van de meest fantastische initiatieven. Een beetje wethouder durft zijn collega’s niet meer onder ogen te komen zonder plannen voor een eigen duurzaam energiebedrijf in de achterzak. Een beetje bedrijf onderzoekt minstens vijf business-cases tegelijk om te verduurzamen. De nieuwe media dienen de sociale entrepreneurs met de snelheid van het licht. Overal en nergens worden plannen voor duurzame energie ontwikkeld: zonnecellen, windturbines, biogas. Aan initiatieven geen gebrek. Aan het enthousiasme zal het, gelukkig, niet liggen.

Rebound effect: energiezuinige lampen
zorgen voor lagere kosten per lumenuur,
en aldus voor extra verbruik,
onder meer in de tuin.

Maar wie druk doende is duurzaam, klimaatneutraal, energieneutraal en maatschappelijk verantwoord te ondernemen, kan makkelijk het zicht op het grotere geheel uit het oog verliezen. Begrijpelijk: de aandacht moet nu eenmaal uitgaan naar de tijdige levering van apparatuur, naar de financiering van de toenemende voorraden, naar de verbetering van de omvormer die gelijkstroom in wisselstroom omzet, of andere praktische zaken die de ondernemer of projectontwikkelaar nu eenmaal moet organiseren. Hoe het eigen handelen doorwerkt in een groter systeem is dan even niet aan de orde.

Laat ik daar dan maar wat over zeggen.

Waarschuwing: onderstaande passages kunnen ernstige schade aan uw motivatie toebrengen. Maar die komt bij doorlezen wel weer terug.

In het grotere systeem worden de prachtige initiatieven goeddeels opgevreten door verschillende ontwikkelingen. De belangrijkste: voortdurende groei van het inkomen, van de wereld, een regio, een land, een individu. De ervaring is dat extra inkomen ook altijd extra energie-, grondstoffen- en milieugebruik met zich meebrengt, en dat de groei van het aantal en de geavanceerdheid van de bottom-up-initiatieven die inkomensgroei amper of helemaal niet kunnen bijbenen.

Daarnaast: het rebound-effect, oftewel de Jevons-paradox. In het algemeen werkt het aldus: een technologische verbetering zorgt voor verhoogde grondstof- of energie-efficiency en daarmee samenhangende kostprijsverlaging. En daardoor stijgt de vraag voor dat product of dienst, of kunnen de bespaarde gelden voor andere energievretende activiteiten worden benut. Zo daalt door spaarlampen de prijs per lumenuur licht waardoor er meer verlicht wordt, en/of de besparingen opzij worden gezet voor een extra stedentrip. Per vliegtuig, uiteraard.

Twee economen, van Tilburg Universiteit en McGill Universiteit in Canada, hebben via een speltheoretisch onderzoek laten zien dat om deze redenen alleen harde grenzen (absolute grenzen aan de vervuiling) effectief zijn.

Maar als die grenzen er zijn, is er nog iets om rekening mee te houden. Specifiek voor sectoren die onder (Europese) emissiehandel CO2 vallen, zoals elektriciteit, bepaalt uitsluitend en alleen de hoogte van het emissieplafond de CO2-uitstoot van die sector. Alle acties zijn slechts middelen die tot dat doel (het plafond) leiden. Wie een windturbine bouwt, of elektriciteit bespaart, draagt niet bij aan verlaging van de uitstoot. Hij of zij draagt er aan bij dat ergens anders in de sectoren die onder de emissiehandel het equivalent van die windturbine of elektriciteitsbesparing achterwege kan blijven. Of anders gezegd: wie door productie van duurzame elektriciteit de CO2 terug wil dringen, is er niet met een windmolen of een blok zonnecellen: hij of zij moet ook nog eens ofwel politiek afdwingen dat het plafond naar beneden gaat, ofwel emissierechten opkopen en vernietigen, bijvoorbeeld via http://www.co2markt.eu/home/.

Het beeld is wel duidelijk, vind ik: het enthousiasme, de inspiratie, de drive is vooral bottom-up; maar als niet top-down absolute grenzen worden ingesteld, blijft het dweilen met de kraan open. En als die absolute grenzen er dan zijn, is uiteindelijk de enige effectieve actie die grenzen verder naar beneden brengen. Maar er zijn maar weinig beleidsmakers bereid top-down te doen wat nodig is. Dat geldt zeker voor Nederland. Dat zal dus door de Vereniging van Duurzame bottom-uppers moeten worden afgedwongen.

Column verschenen in Energiegids.nl, 9 april 2011

We moeten praten over kernenergie, zeker na 'Japan'

2011-03-17T14:54:00.000+01:00

De problemen met de kerncentrales in Japan laten zien dat gebeurtenissen met een zeer kleine kans toch kunnen plaatsvinden. Hoewel dat rationeel al duidelijk was, is het toch emotioneel confronterend als het daadwerkelijk gebeurt. In verschillende landen om ons heen, Duitsland voorop, klinkt de roep om herbezinning op de bijdrage van kernenergie in de toekomst. De EU wil een ‘stresstest’ voor alle reactoren in Europa. Ook al zijn er in Nederland geen aardbevingen en tsunami’s, een kans betekent dat iets kan, en er zijn verschillende andere redenen ook in Nederland de toekomstige rol van kernenergie in de brandstofmix kritisch te bekijken. Het goede nieuws is: er is alle tijd voor een heroverweging. In Nederland wordt zoveel nieuw elektrisch vermogen gebouwd, dat er voor stroom uit nieuwe kerncentrales voorlopig toch amper ruimte is op de markt.

De vraag of er nieuwe kerncentrales in Nederland zullen komen hangt sterk af van de keuzes die de overheid maakt. De opstelling van de overheid is echter paradoxaal. Aan de ene kant is er in de energiesector marktwerking ingevoerd, stelt de overheid slechts de voorwaarden vast en bepalen marktpartijen welke technologieën daaraan voldoen en in hun strategie passen. Aan de andere kant kiest het kabinet uitdrukkelijk voor kernenergie, en rolt het de loper voor investeerders uit. Minister Verhagen van EL&I heeft zelfs andere besluiten van kernenergie afhankelijk gemaakt: CO₂-afvang en –opslag onder land is pas bespreekbaar als er een vergunning voor een kerncentrale is. De overheid wil dus én markt én heeft eigen voorkeuren.

Deze dubbele pet is niet bevorderlijk voor het vertrouwen in een neutrale rol van de overheid: de voorvechter van kernenergie, de minister van EL&I, is tevens degene die de vergunningen verleent en de randvoorwaarden stelt.

Scheiding van verantwoordelijkheden is nodig, juist omdat de randvoorwaarden sterk bepalend zijn voor de kosten van stroom uit kernenergie. Wie kernenergie als goedkope energiebron propageert, kan in de verleiding komen met lichtere randvoorwaarden genoegen te nemen dan wat technisch haalbaar is. En omgekeerd: wie om redenen van maatschappelijke veiligheid strenge randvoorwaarden voorstaat, drijft de kostprijs van atoomstroom omhoog. En dat terwijl toch al dubieus is of kernenergie zo goedkoop is als wordt beweerd. In de VS wordt bijna 2 dollarcent per kilowattuur subsidie gegeven om een door de Republikeinen gewenste ‘nucleaire renaissance’ uit te lokken. Desondanks zijn de meeste plannen inmiddels afgeblazen. De ellende in Japan zal het animo om in kernenergie te investeren bepaald niet groter maken.

De overheid stuurt bedoeld of onbedoeld de energievoorziening in de ene of de andere richting, niet door zelf een optie uit te kiezen, maar via de randvoorwaarden voor duurzame energie, fossiele energiebronnen en kernenergie. We koersen in ons land nu af op een elektriciteitsvoorziening met veel basislastvermogen dat continu draait, kolencentrales en wellicht in de toekomst ook kerncentrales. Hoe meer continu vermogen, des te lastiger is het de omslag naar hernieuwbare bronnen als zon en wind te maken, waarvan het aanbod wisselt. Duurzaam verdraagt zich beter met snel regelbare gascentrales dan met kolen- en kernenergie. Bovendien is de laatste jaren duidelijk geworden dat er gas in overvloed is, en we zijn als Nederland sterk in gastechnologie.

De vraag is in welke richting we de energievoorziening als geheel willen sturen. Bij die vraag hoort ook de confronterende kwestie die ‘Japan’ oproept: kunnen en willen we leven met technieken die maatschappelijk ontwrichtende gevolgen kunnen hebben, ook al is de kans klein? De eisen aan kerncentrales bepalen of het überhaupt aantrekkelijk is in Nederland een kerncentrale neer te zetten en van welk type dan. Het is mogelijk alleen centrales toe te laten die ‘passief veilig’ zijn: zodanig ontworpen dat per definitie geen kernsmelting kan plaatsvinden. Dergelijke centrales zijn nu nog niet commercieel, maar dat wil niet zeggen dat zo’n ‘technologieforcerende’ eis onmogelijk is. De randvoorwaarden bepalen verder in welke mate de kerncentralebouwer aansprakelijk is bij ongevallen, en welk geldbedrag de exploitant van een kerncentrale opzij moet zetten om de ontmanteling van de centrale te kunnen bekostigen. De ‘randvoorwaardenbrief’ kernenergie die minister Verhagen eerder naar de Tweede Kamer stuurde biedt aanknopingspunten voor een heroverweging. De gebeurtenissen in Japan zijn nu ook een directe aanleiding hiervoor.

Jan Paul van Soest

ir. J.P. van Soest is partner van coöperatie De Gemeynt, ontwikkelaar van concepten en plannen voor een duurzame economie.

Dit artikel verscheen in Trouw, Podium, 17 maart 2011

Hoog tijd voor klimaatalarmisme

2011-03-13T11:41:00.003+01:00

De Aarde heeft Koorts verscheen als
Earth Fever in de VS en Engeland.
Is er in het huidige maatschappelijke
en politieke klimaat wel ruimte
om de zorgen die Earth Fever
beschrijft te bespreken?

Door de niet aflatende ijver van de ‘klimaatsceptici’ en de verschuiving van het politieke zwaartepunt, is klimaatverandering zo goed als van de Haagse agenda verdwenen. In het kielzog daarvan zijn ook andere milieu-issues zo goed als uit beeld geraakt, en is het natuurbeleid in een paar weken tijds ontmanteld.

Wie in dit maatschappelijke en politieke klimaat zegt dat hij zich zorgen maakt over de teloorgang van de natuur, de schade van milieuvervuiling, en de risico’s van klimaatverandering, krijgt meteen een label opgeplakt. Linkse hobbyist. Subsidieslaaf. Hoaxer. Dat soort werk. En als het over klimaatverandering gaat: alarmist.

Bij de eerste de beste sneeuwbui galmt hoongelach in Telegraaf en Elsevier, op blogs en fora, en zelfs in NRC-Handelsblad in de columns van Martin Bosma: sneeuw! Zie je wel! Klimaatverandering is een leugen!

Wie denkt dat de situatie in Nederland gepolariseerd is, help ik graag uit de droom. Kijk vooral naar de doorgaande stroom aanvallen op de klimaatwetenschap en klimaatwetenschappers in de Verenigde Staten. Zo bezien staan we in Europa nog maar aan de vooravond van The Age of Skepticism, waarin industriële lobby’s, marktideologische goeroes, religieuze fundi’s en naïeve hobbyisten een onvoorstelbaar pact zijn aangegaan.

Sinds eind 2008 De Aarde heeft Koorts verscheen (uitg. Ten Hove, Engelse vertaling Earth Fever, uitg. Cosimo, 2010), volg ik zowel de sceptische gemeenschap als de klimaatwetenschap tamelijk intensief. Het beeld dat uit studies van de afgelopen jaren, zeg maar na het vorige IPCC-rapport van 2007, naar voren komt is, ik kan het niet anders zeggen, schokkend. Nog schokkender is dat hiervan amper iets in de mainstream-media doorklinkt. Mijn vermoeden is: doordat er een maatschappelijk en politiek taboe op klimaatkennis is ontstaan, dat doorwerkt in de nieuwsselectie.

De conclusie, in elk geval de mijne, is dat IPCC-2007 buitengewoon voorzichtig en conservatief is geweest. Met name omdat er over enkele wezenlijke terugkoppelingsmechanismen bij het schrijven van het vorige IPCC-rapport nog onvoldoende kennis bestond. Onvoldoende kennis wil uiteraard niet zeggen dat die mechanismen niet bestaan, maar volgens de regelen der IPCC-kunst zijn ze juist om niet alarmistisch te zijn buiten beschouwing gebleven. Op een aantal van die feedback-mechanismen zijn de inzichten gegroeid, een deel ervan zal in het volgende IPCC naar verwachting wel meegenomen kunnen worden. Zie onder meer http://www.copenhagendiagnosis.org. Het volgende IPCC-rapport zal dan wel stevig schrikken worden, en wederom zal de klimaatwetenschappers en het IPCC ‘alarmisme’ worden verweten.

Er is veel voor te zeggen dat de IPCC-rapporten aan de voorzichtige kant blijven, ook al worden ze nogal eens als alarmistisch weggezet. Tegelijkertijd vraag ik me af hoe en door wie dan de wetenschappelijke inzichten die werkelijk alarmerend zijn worden gecommuniceerd. Als het IPCC zo’n beetje de ondergrenzen aangeeft van wat er kan gebeuren, misschien een middenscenario – wie rekent dan door wat een wetenschappelijk ook nog plausibele bovengrens of maximumscenario kan zijn? En wie durft dat te agenderen?

In enkele landen begint het te bewegen. In Engeland heeft het Tyndall Centre een indrukwekkend werkstuk gepubliceerd in het prestigieuze Philsophical Transactions, waarin Isaac Newton reeds schreef. Vier (4!) graden opwarming deze eeuw is al haast niet te vermijden, schrijven de onderzoekers. U wilt niet weten wat de effecten zijn. Maar als u het toch wilt weten, wat ik hoop, hier is het spul te vinden: http://rsta.royalsocietypublishing.org/site/2011/four_degrees.xhtml. Vier graden. Wat doen we dan? In Duitsland timmert het Potsdam Institut für Klimaforschung aan de weg met vergelijkbare analyses. Maar in Nederland koesteren we ons nog in de illusie dat 2 graden Celsius temperatuurstijging nog haalbaar is. En dat terwijl wij met onze politieke constellatie als geen ander zouden moeten weten dat er geen millimeter klimaatbeleid wordt gevoerd als de ogen even een paar jaar gesloten zijn voor enkele grote maatschappelijke vraagstukken.

Als er iets nodig is in de komende tijd, is het wel klimaatalarmisme.

(verschenen in Energiegids.nl, 11 maart 2011)

Clicksysteem duurzaam als brug tussen subsidies en verplichting

2011-03-11T10:39:00.000+01:00

Bijstook biomassa is een van de
goedkoopste vormen
van duurzame energie

De discussie komt weer op over de vraag hoe duurzame energie in de komende jaren moet worden gestimuleerd. Dat het huidige, voortdurend wisselende subsidiestelsel niet effectief is, is wel duidelijk. Twee scholen twisten over de vraag hoe het verder moet (afgezien van de dominante school die stelt: helemaal weg met klimaatdoelen en duurzaam). Beide hebben het voordeel dat de stimuli niet meer via de rijksschatkist lopen, waar wispelturige politici mee rommelen en variëren al naar gelang hun luimen.

De eerste school ijvert voor een Duits feed-in-achtig systeem: goede vergoedingen voor aan het net geleverde duurzame energie, op te brengen door opcenten op grijs, en buiten de schatkist om. En bij wet verankerd, zodat niet elk nieuw kabinet weer kan schuiven en schipperen.

Een tweede school, momenteel aan de winnende hand, en opmerkelijk genoeg vooral opgestuwd door de branchevereniging EnergieNederland (in daarbinnen in het bijzonder de biomassabijstokers), ijvert voor een verplicht aandeel duurzaam: x% van de geleverde energie moet gewoon duurzaam zijn, punt.

De tweede school heeft als zorgen bij het voorstel van de eerste school dat het allemaal te duur wordt, en daarnaast dat de overheid zich mogelijk toch niet kan beheersen en net zo gaat zigzaggen en jojo-en met de geldstromen als ze altijd al heeft gedaan. Funest.

De eerste school heeft als zorgen bij het voorstel van de tweede school dat een verplichting alleen de allergoedkoopste en weinig innovatieve vormen van duurzame energie stimuleert, vooral bijstook biomassa in kolencentrales en windenergie op land, en daarnaast dat wanneer er onvoldoende aanbod van duurzame energie is, degenen die deze wel produceren oneigenlijke winsten kunnen behalen.

De zorgen over en weer zijn begrijpelijk. Al geldt ook dat elk van de modellen, feed-in zowel als verplichting, in beginsel zo kan worden vormgegeven dat de belangrijkste bezwaren worden weggenomen.

In het Nederlands-politieke denken zit er bij feed-in echter een adder onder het gras: ook al lopen de geldstromen van grijze energie naar hernieuwbare energie buiten de rijksbegroting om, ze worden toch als collectieve lasten aangemerkt. Als een windturbine wordt geplaatst dankzij een feed-in-bijdrage zijn de collectieve lasten in ons land dus wonderlijk genoeg hoger dan wanneer diezelfde turbine wordt neergezet als gevolg van een verplichting, ook al betaalt de BV Nederland even veel.

Is er een tussenweg? Waarschijnlijk wel: een ‘clickfondsmodel’ voor duurzame energie. Dat kan een geleidelijke ombouw mogelijk maken van het stelsel tot heden naar een verplichtingenstelsel.

In een clickfonds wordt een bepaalde koerswinst veiliggesteld, op een manier die voor de analogie met duurzame energie verder minder relevant is.

Voor duurzaam zou het model als volgt kunnen zijn: start met een feed-in-systeem (SDE+regeling), met tarieven gedifferentieerd naar verschillende bronnen die elk ook hun eigen kosten en marktmogelijkheden hebben. Zodra een deelmarkt voor een van die bronnen voldoende liquide is, wordt dat marktaandeel ‘vastgeclickt’ in de vorm van een verplicht aandeel duurzaam voor die bron, en kan de feed-in-vergoeding voor die bron vervallen. En zo verder als een volgende deelmarkt voldoende liquide is.

Begonnen kan nu al worden met (duurzame) biomassa en waarschijnlijk ook wind op land. Daarna op naar de volgende bronnen. De condities waarbij de ‘click’ plaatsvindt worden vooraf vastgelegd, zodat een stabiele, voorspelbare ontwikkeling ontstaat waarop marktpartijen kunnen inspelen.

Snelle uitwerking is hoe dan ook geboden. Het duurzame-energiebeleid valt nu tussen wal en schip, de onzekerheid over de toekomst alleen al is een reden voor marktpartijen zich buitengewoon terughoudend op te stellen met investeringen in duurzaam in ons land. En dat terwijl we op verschillende indices toch al stevig zijn gezakt.

Duurzaamheidsbeweging moet politieke macht benutten

2011-02-28T15:44:00.000+01:00

Vroeger was er zoiets als een milieubeweging, waarbij verschillende organisaties actie voerden voor het issue natuur en milieu. Dat is wezenlijk veranderd: de moderne duurzaamheidsbeweging bestaat uit bedrijven, wetenschap, geldwezen, initiatiefnemers, milieuorganisaties, overheid, noem maar op - inspirerende en initiatiefrijke individuen die in alle hoeken en kieren van de samenleving actief zijn, met een in hoofdlijnen gelijk gevoel voor urgentie en richting.

Duurzaamheid vergt niet alleen
mooie initiatieven, maar
vooral ook lobby voor
internalisatie van externe kosten

De ‘moderne beweging’ is vooral een kwestie van persoonlijke drive en inzet. Er beweegt minstens zoveel richting duurzaam bij bijvoorbeeld het bedrijfsleven, groot en klein, als bij de organisaties die daarvoor oorspronkelijk waren opgericht. Een medewerker van een groot concern kan dezelfde zorgen en aspiraties hebben als pakweg een beleidsmedewerker van een overheid, of een directeur van een milieufederatie. Oude tegenstellingen verdwijnen in de nieuwe frontlinie.

Of kabinetten nu meer of minder op vergroening koersten: de beweging naar duurzaam heeft een zodanige massa gekregen dat deze gewoon doorzet.

Het aantal initiatieven, veranderingsprocessen, succesverhalen en programma’s is indrukwekkend. De passie waarmee deze worden vormgegeven is hartverwarmend en stemt tot optimisme.

Maar er zijn wel een paar valkuilen en uitdagingen voor de duurzaamheidsbeweging nieuwe stijl.

De eerste: de neiging tot exclusiviteit. ‘Wij’ zijn duurzaam, ‘de anderen’ zijn dom, onwetend, ouderwets, slecht, you name it. Dat is een garantie voor een fiasco. Dat geldt net zo voor frequente maar onterechte koppeling tussen links en duurzaam. Alsof zorgvuldig omgaan met de aarde en met elkaar linkse thema’s zouden zijn. De duurzaamheidsbeweging zal zich moeten verbreden tot alle maatschappelijke segmenten en politieke gezindten, of zij zal haar invloed zien tanen.

De tweede: politieke naïviteit. Het beeld is wijd verspreid dat al die successen nieuwe successen katalyseren, en via versnelling en opschaling als vanzelf tot de duurzame economie of de duurzame wereld leiden. Hoe goed en inspirerend alle initiatieven ook zijn: het valt nog niet in te zien hoe al deze initiatieven, ook als ze de komende 20 jaar exponentieel blijven groeien, optellen tot een economie die de veerkracht van de aarde niet overschrijdt. Johan Rockström, Stockholm Resilience Centre, probeerde eind 2009 met een aantal topwetenschappers een ‘safe operating space for humanity’ te bepalen: tot welk punt kun je ‘oogsten’ van de natuur als we willen dat cruciale ecologische processen en functies intact blijven? Slecht nieuws: we spelen al ruimschoots in blessuretijd, en de globale megatrends zijn niet positief.

Veel duurzame ondernemers, adviseurs en initiatoren hebben er een groot vertrouwen in dat het dankzij de huidige snel uitbreidende impulsen wel goed komt. Maar ik heb nog nergens een scenario of zelfs maar een rekensom gezien die aannemelijk maakt dat we ‘bottom-up’ binnen die safe operating space komen. Dat gaat alleen lukken als er harde grenzen worden gesteld aan en/of hoge prijzen gelden voor gebruik van natuurlijke hulpbronnen. Een kentering kan alléén maar ontstaan als op deze wijze de externe kosten verregaand worden geïnternaliseerd.

Dit betekent dat de duurzaamheidsbeweging nieuwe stijl zijn successen zal moeten politiseren: “wij laten zien wat er kan, maar nu zijn krachtige maatregelen nodig die voor alle economische actoren gelden”. Bijvoorbeeld een CO2-heffing van minstens 100 €/ton in plaats van de armzalige 15 €/ton die nu op de emissiemarkt wordt neergelegd. Bijvoorbeeld de eis dat bij activiteiten met een impact op ecosystemen een netto-verbetering van de biodiversiteit moet worden gerealiseerd. Enzovoorts.

De ervaringen uit de bottom-up-acties kunnen helpen om bestuurlijk maatregelen op systeemniveau te ontwikkelen. De gegroeide invloed van de duurzaamheidsbeweging is nodig om deze ook bestuurlijk en politiek te agenderen en te belobbyen. Maar dan moet de beweging zich daadwerkelijk als macht gaan manifesteren.

Natuurorganisaties en bedrijfsleven pleiten gezamenlijk voor versterking Waddenfonds

2011-02-17T21:33:00.000+01:00

Een opmerkelijke coalitie van VNO-NCW, de NAM, en een aantal natuurorganisaties bepleiten gezamenlijk behoud en versterking van het Waddenfonds. Hierover is recent weer discussie ontstaan. Graag geef ik (als voormalig projectleider van de Commissie-Meijer) hieronder ruimte voor dit pleidooi.

Hou doel Waddenfonds goed voor ogen

In politiek Den Haag is het Waddenfonds opnieuw in discussie geraakt. Dat leidde tot onrust bij provincies, natuur- en milieuorganisaties, en bij het bedrijfsleven. In haar recente brief aan de Tweede Kamer heeft minister Schultz van Haegen gelukkig de zorgen over de omvang van het budget van het Waddenfonds weggenomen. Bij de aangekondigde nieuwe opzet en uitvoering zal de oorspronkelijke doelstelling van het Waddenfonds gehandhaafd moeten blijven: versterking van de Waddennatuur, zodat daarmee de regionale economie zich ook verder kan ontwikkelen. Het is essentieel dat betrokken provinciale overheden, natuur- en milieuorganisaties èn bedrijfsleven kansen weten te verzilveren bij het win-winbeleid voor de Waddenzee èn noordelijke economie.

Kwaliteitsverbetering van de Waddennatuur is broodnodig. Niet alleen als doelstelling op zichzelf, maar ook om ruimte te scheppen voor verdere economische ontwikkeling. Een armetierige, uitgemergelde Waddenzee geeft minder mogelijkheden voor economische activiteiten zoals mosselvisserij, gaswinning of recreatie dan een rijke zee. Het Waddenfonds dient dit dubbeldoel: natuur én economie.

Het Waddenfonds is het resultaat van afspraken tussen bedrijfsleven, natuurorganisaties en overheid. Deze hebben de eindeloze conflicten en procedures goeddeels vervangen. Wijzigingen in de doelstelling van het fonds trekken een zware wissel op verdere samenwerking tussen partijen.

Het Waddenfonds is het product van de omslag van conflict naar samenwerking. Een slepend conflict over de schade van gaswinning en schelpdiervisserij in de Waddenzee kon geleidelijk worden omgezet in samenwerking en afspraken. Met als resultaat dat economische en natuurdoelstellingen konden worden gecombineerd, en er voor alle partijen winst ontstond. In 2004 legde de Adviesgroep Waddenzeebeleid (“commissie-Meijer”) de uitgangspunten vast: primaat voor de unieke natuur, economische activiteiten zijn prima als deze de natuurlijke dynamiek en veerkracht van de Wadden intact houden. Daarnaast constateerde de Adviesgroep dat de Waddenzee leed aan achterstallig onderhoud, en stelde een investeringsprogramma voor om de natuurwaarden te verhogen. Daarmee zou tevens de ruimte voor economische ontwikkeling (gaswinning, natuursparende vormen van schelpdiervisserij) kunnen worden vergroot.

Het toenmalige kabinet schaarde zich achter de visie en voorstellen van de Adviesgroep, en riep het Waddenfonds in het leven om het investeringsprogramma natuur te financieren. Het fonds wordt gevoed door aardgasbaten; de staat krijgt immers vele miljarden gasbaten binnen door de winning van waddengas. De natuur- en milieuorganisaties ondersteunden het advies van de commissie-Meijer eveneens.

De natuur- en milieuorganisaties konden zich voor een groot deel vinden in het advies van de commissie-Meijer. Ze steunen de uitgangspunten van de Adviesgroep: én natuurverbetering, én nieuwe perspectieven voor economische sectoren die zonder natuurschade in de Waddenzee een boterham kunnen verdienen.

Gaswinning vindt plaats met ‘de hand aan de kraan’: zolang tevoren vastgelegde natuurgrenzen niet worden overschreden, kan het aardgas worden gewonnen.

De mosselvisserij is, na aanvankelijke juridische conflicten, in samenspraak met de natuurorganisaties en het ministerie van EL&I een innovatiepad ingeslagen, waarbij op termijn geen mosselzaad meer van de bodem van de Waddenzee wordt weggeschraapt, maar met mosselzaadvanginstallaties, los van de bodem, wordt gewonnen. De mosselsector kan voortbestaan, de natuur wordt ontzien.

Maatschappelijk Akkoord

Het ‘Akkoord van de Wadden’ legt de spelregels voor natuur en economie in de Waddenzee vast: als we hier zó met elkaar omgaan, is er voor zowel economische als ecologische doelen een plek onder de zon. De eerste jaren van het Waddenfonds waren er kinderziektes, waardoor de investeringen uit het fonds niet altijd voldoende doelgericht waren. De middelen kunnen bijvoorbeeld beter doelgericht en programmatisch worden ingezet dan versnipperd via een tendersysteem. Er zijn meer verbeteringen mogelijk qua uitvoering. Alle betrokkenen denken graag mee over een organisatievorm en een werkwijze die effectief en efficiënt is. Het is essentieel dat betrokken provinciale overheden, natuur- en milieuorganisaties èn bedrijfsleven gezamenlijk kansen benutten bij de versterking van de natuur èn de noordelijke economie.

Als het natuurherstelprogramma voor de Wadden stagneert, heeft dit negatieve consequenties voor de economische activiteiten en kansen. In een verarmde Waddenzee valt uiteindelijk geen droog brood te verdienen. Een rijke Waddenzee biedt perspectieven voor een florerende economie. Het Waddenfonds is daarmee wezenlijk voor zowel natuur als economie. Het is essentieel deze notie nu en in de toekomst ten volle te respecteren.

Bernard Wientjes, voorzitter VNO-NCW

Jan Jaap de Graeff, algemeen directeur Natuurmonumenten, en Alexander de Roo, voorzitter Waddenvereniging, namens de Coalitie Wadden Natuurlijk

Bart van de Leemput, directeur NAM, Nederlandse Aardolie Maatschappij

Emeritus-prof verkoopt onzin over klimaat

2011-02-16T22:06:00.003+01:00

Zaterdag 12-2-2011 schreef Emeritus-hoogleraar John Videler een - kan het niet anders zeggen - flauwekulverhaal over CO2 in de Volkskrant; Opslag van CO2 is niet gevaarlijk, wel zinloos. Ernst Schrama, Universitair hoofddocent TU-Delft en Leon Simons, klimaatadviseur, reageerden:

Er zijn veel goede argumenten voor zowel als tegen CO2-afvang en –opslag te vinden, maar het argument dat emeritus-hoogleraar John Videler in De Volkskrant van 12 februari gebruikt is geen van beide: dat meer CO2 in de atmosfeer geen probleem is.

Niet “politici willen ons laten geloven dat de aarde daardoor opwarmt”, het inzicht dat een broeikasgas zoals CO2 warmte op aarde vasthoudt komt uit de wetenschap: natuurkunde en chemie. De wetenschappelijke consensus erover is groot. De basiskennis is al meer dan 150 jaar geldig, het kan haast niet dat een oud-hoogleraar biologie daarvan niets mee heeft gekregen. CO2 is bouwsteen van leven, beargumenteert Videler, alsof dat zou uitsluiten dat CO2 ook een broeikasgas is. En de concentraties zijn in evenwicht met die oceaan, betoogt hij. Dat klopt, maar is ook misleidend: doordat de concentratie in de atmosfeer oplopen, neemt de verzuring van de oceanen toe, met verschillende nadelige ecologische effecten als gevolg.

Het argument dat waterdamp een sterker broeikasgas is dan CO2 is eveneens juist maar misleidend. Water(damp) ondergaat fase-overgangen terwijl CO2 honderden jaren in de atmosfeer blijft; daardoor is CO2 een ‘aandrijver’ van klimaatverandering, en waterdamp niet. Dat is eveneens al lang bekend.

De geologische geschiedenis toont geen verband tussen CO2-concentraties en klimaat, beweert Videler. De American Geophysical Union en de Britse Geological Society weten wel beter: zonder de factor CO2 mee te nemen zijn de grote klimaatveranderingen in het verleden niet verklaarbaar.

Het is wonderlijk dat deze vele malen ontkrachte punten op de opiniepagina’s terecht zijn komen als argumenten tegen CO2-opslag. Heeft een hoogleraar bij het verlaten van de universiteit geen toegang meer tot wetenschappelijke publicaties? Of vreest hij wellicht voor een prijsdaling van zijn huis in de buurt van Groningen als CO2-opslag doorgaat? Laat hij dat dan liever zeggen dan onzin te verkopen.

Ernst Schrama, universitair hoofddocent, TU-Delft
Leon Simons, klimaatadviseur

Zie ook Ernst Schrama's twitterblog: http://ejo-twitter.blogspot.com/2011/03/vrienden-van-emeritus-prof-john-videler.html

Op 17 februari reageerden in De Volkskrant Bart Strengers en Leo Meyer van het Planbureau voor de Leefomgeving. Hun reactie volgt hier:

Geleerden moeten zich níet op waterdamp concentreren

De argumenten die emeritus hoogleraar evolutionaire mechanica John J. Videler tegen de opslag van CO2 aanvoert in zijn artikel van 12 februari in Opinie & Debat hebben niets te zoeken in het debat over dat onderwerp. Zijn bewering is dat CO2 volstrekt onschuldig is en dat 'klimaatgeleerden zich beter op waterdamp kunnen concentreren'.

Het klopt dat waterdamp een veel sterker broeikasgas is dan CO2 en tevens voorkomt in veel hogere concentraties in de atmosfeer dan CO2. Zonder waterdamp zou het een graad of 25 kouder zijn op aarde en zonder CO2 een graad of 7. Wat de bewering van Videler echter ontkracht is dat de hoeveelheid waterdamp, in tegenstelling tot CO2, niet onafhankelijk vergroot of verkleind kan worden.
Als de temperatuur van de atmosfeer stijgt doordat er extra CO2 (en andere broeikasgassen) in komen, dan komt er vanzelf en op korte termijn extra waterdamp in de atmosfeer, omdat een warmere atmosfeer meer waterdamp kan bevatten. Door de extra broeikaswerking gaat de temperatuur vervolgens nóg wat omhoog. Hierdoor kan er weer meer waterdamp in de atmosfeer worden vastgehouden, totdat er uiteindelijk een nieuw evenwicht ontstaat. Dit mechanisme leidt ertoe dat de oorspronkelijke opwarming ten gevolge van de toename van broeikasgassen met bijna een factor twee wordt versterkt. Iedere klimaatgeleerde weet dat en in ieder klimaatmodel wordt deze versterkingsfactor meegenomen. De rol van water en waterdamp in het klimaat, die van groot belang is voor de onzekerheid in de uiteindelijke opwarming ten gevolge van een bepaalde toename in de concentratie van broeikasgassen, wordt besproken in honderden, zo niet duizenden wetenschappelijke artikelen.
Ook de bewering dat het geologische verleden geen verband laat zien tussen CO2-concentraties en klimaat is aantoonbaar onjuist. Op basis van luchtbelletjes in het Antarctische ijs is aangetoond dat de CO2-concentratie de klimaatveranderingen in de afgelopen 800.000 jaar volgde met een vertraging van ongeveer achthonderd tot enkele duizenden jaren. Dit laat zien dat broeikasgassen in het verleden niet de oorzaak waren van klimaatveranderingen, maar wel belangrijk waren in het versterken daarvan. Uit deze luchtbelletjes blijkt ook dat de huidige CO2-concentratie meer dan 30 procent ligt boven de hoogste waarde in de afgelopen 800.000 jaar, afkomstig van de verbranding van olie, gas, kolen en ontbossing. Tevens kan de gemeten opwarming van 0,8 graden in de afgelopen eeuw alleen goed worden verklaard als het opwarmend effect van CO2 (en andere broeikasgassen zoals methaan en lachgas) wordt meegenomen. Voor wie meer wil weten, op het klimaatportaal (www.klimaatportaal.nl) van onder andere het KNMI, het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en de Universiteit Utrecht, worden bovenstaande onderwerpen in detail uitgewerkt. Te vinden in de categorie 'Veelgestelde vragen'.
Bart Strengers, Leo Meyer - Planbureau Leefomgeving.

Op het opinieblog van De Volkskrant verscheen de 21e een scherp stuk van een aantal aardwetenschappers en leden van de KNAW, waaronder Spinozaprijswinnaar Jaap Sinninghe Damsté, gevolgd door een goede webdiscussie: Reactie KNAW-hoogleraren

Over CO2 wordt een hoop onzin verteld. Vooral door mensen die niet gehinderd worden door enige kennis van zaken.
Afgelopen zaterdag was er in deze krant opnieuw een emeritus hoogleraar aan het woord over de CO2 problematiek. John Videler gaf op basis van halve en hele onwaarheden zijn visie om uiteindelijk tot de stelling te komen dat we ons geld beter kunnen steken in “betere zaken dan het opslaan van een onschuldig gas in de bodem”. Wij dachten even een PVV pamflet (CO2? Dat is helemaal geen probleem. De plantjes groeien er prima op.) onder ogen te hebben maar het stond echt in de Volkskrant.

Het is toch opmerkelijk te lezen hoe oud-wetenschappers, vaak excellerend in een totaal andere tak van wetenschappelijke sport – Videler is marien zoöloog en heeft in zijn leven geen enkel wetenschappelijk artikel over klimaatonderzoek in een vooraanstaand tijdschrift gepubliceerd - luchtig en niet gehinderd door gedegen kennis van zaken de toch ingewikkelde problematiek over klimaatverandering en de rol van de mens daarin bespreken en tot de conclusie komen dat er niets aan de hand is.

Hoewel wij de wijsheid niet in pacht hebben, willen wij toch een aantal onjuistheden in het verhaal van Videler corrigeren. In de afgelopen miljoen jaar heeft de concentratie CO2 gefluctueerd tussen de 180 en 280 deeltjes per miljoen (ppmv) maar in de afgelopen 150 jaar (en met name in de laaste 50 jaar) is die concentratie gestegen tot bijna 400 ppmv. Er is onomstotelijk bewijs (o.a. volgend uit de koolstofisotoopsamenstelling van het atmosferisch CO2 en de verandering daarin) dat dit veroorzaakt is door verbranding van fossiele brandstoffen en andere menselijke activiteiten sinds de industriële revolutie. Menselijke activiteit is niet gedeeltelijk, zoals Videler ons wil doen geloven, maar voor 100% de oorzaak. Tevens is het onjuist te stellen dat we “nu in een aardperiode leven waarin de concentratie nog nooit zo laag geweest is”.
Dat geldt wellicht voor de laatste ijstijd (20.000 jaar geleden) en de ijstijden daarvoor, perioden die overigens aanzienlijk kouder waren met ijskappen in Noord Europa, maar inmiddels is de CO2 concentratie meer dan verdubbeld en dat is voor meer dan de helft toe te schrijven aan menselijke activiteiten. Wanneer we in het huidige tempo doorgaan zullen we aan het eind van deze eeuw in de buurt van 1000 ppmv geraken met een aanzienlijke opwarming tot gevolg. Videler wijst erop dat CO2 in de atmosfeer in evenwicht is met de oceaan; het grootste gedeelte van het CO2 zit opgelost in de oceaan. Op dit moment is de atmosfeer echter in onbalans met de oceaan vanwege de onnatuurlijk snelle toename in CO2 concentratie en dat zal nog honderden jaren zo blijven zelfs als we nu zouden stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen.
En belangrijker, de opwarming veroorzaakt door de gestegen atmosferische CO2 concentratie loopt aanzienlijk achter door de “traagheid” in de respons van het klimaatsysteem. Met andere woorden, zelfs bij gelijkblijvende CO2 concentraties zal de aarde nog verder opwarmen. In het Plioceen (ongeveer 4 miljoen jaar geleden) hadden we een vergelijkbare CO2 concentratie als nu (ca. 400 ppmv) maar waren de polen ongeveer 20 graden Celcius warmer. Fijn dat in Videler’s optiek “CO2 het meest milieuvriendelijke gas op aarde is” maar schommelingen in de concentraties van dit gas hebben aanzienlijke consequenties voor de warmtehuishouding van de aarde. De rol van kalksteen (CaCO3) afzettingen in zee is tegenovergesteld aan wat Videler beweert, een veel gemaakte fout van leken die geen kennis hebben van de chemie van CO2 en kalk in zeewater die overigens ruim 50 jaar exact bekend is. De opname van extra CO2 in de oceanen leidt tot reeds geconstateerde verschuivingen van die chemie met als risico dat koralen en andere kalkhoudende organismen mogelijk zullen verdwijnen.
Videler stelt verder dat de geologische geschiedenis geen verband toont tussen klimaat en CO2-concentratie. Niets is minder waar. Voor de afgelopen 100 miljoen jaar, de tijdsperiode waarvoor we veruit de meest betrouwbare gegevens hebben, is er ontegenzeggelijk een sterke relatie tussen de warmte op aarde en de CO2 concentratie in de atmosfeer. In tijden met hoge CO2 concentraties (zoals het midden Krijt) was het zeer warm en in tijden met een lage CO2 spanning was het koud. Geologische perioden gekenmerkt door een relatief snelle daling of stijging van het CO2 gehalte (maar nog altijd zeer veel langzamer dan de huidige verandering!) komen overeen met respectievelijk een daling of stijging van de temperatuur op aarde.
Deze geologische gegevens geven ondubbelzinnig aan dat CO2 een belangrijk gas is in de regulatie van de temperatuur op aarde. Natuurlijk zijn ook tal van andere faktoren belangrijk; Videler noemt water als broeikasgas. Geen enkele klimaatwetenschapper zal dat ontkennen maar water is overal aanwezig op aarde en de temperatuur bepaalt in belangrijke mate hoeveel er in de atmosfeer zit; een belangrijk versterkend effect van CO2 maar niet de forcerende factor.
Videler stelt in zijn stuk (op fysiologische gronden) dat de mens het pas benauwd krijgt bij een CO2 concentratie van 10.000 ppmv, maar alles wijst erop dat de mensheid het bij veel lagere concentraties al aardig “benauwd” gaat krijgen als gevolg van de klimaatverandering die onvermijdelijk het gevolg zal zijn van de toename in CO2. Of ondergrondse opslag van CO2 voor dit probleem de (hoofd)oplossing zal zijn is zeer de vraag, maar het probleem bagatelliseren op de manier waarop Videler en sommige andere wetenschappers in ruste dit doen is hun doctorsgraad onwaardig, doet het wetenschappelijk imago geen goed en leidt onnodig tot verwarring bij het grote publiek (en politici).
Er blijkt een opmerkelijke aantrekkingskracht tussen enerzijds het CO2-klimaat vraagstuk en anderszijds een klein aantal emeriti die hun prima reputatie op grond van het eigen vakgebied vervolgens weer afbreken door na hun pensionering onzin uit te kramen over CO2 en klimaat.

Jaap S. Sinninghe Damsté
Jan W. de Leeuw
Jack J. Middelburg
Henk A. Dijkstra
Henry Hooghiemstra
Hein J.W. de Baar
Jan Smit
Jan E. van Hinte
Allen lid van de sectie Aardwetenschappen van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

Koers zoeken tussen zelfgenoegzaamheid en rancune

2011-02-04T17:23:00.001+01:00

Op een van de vele feestjes van de duurzaamheidsbeweging afgelopen najaar, kwam ik bij toeval naast een van de topmannen uit het bedrijfsleven te zitten. Na de zoveelste pluim op de hoed voor de zoveelste initiatiefnemer die het zoveelste lokale of bedrijfsproject was gestart dat de wereld zou redden sprak de topman omfloerst tegen zijn collega en mij deze twee legendarische zinnen: “Geloven wij dit?”, en na een korte pauze: “Volgens mij hadden ze op de Titanic ook dit soort feestjes”.

Beng, de spijker op zijn kop.

Feest op de Titanic.

De oude milieubeweging van puur activisten en lobbyisten bestaat amper meer, maar is vervangen door een brede coalitie van personen en organisaties die hun leefwereld, organisatie of bedrijf duurzamer proberen te maken. Allemaal prachtig en bemoedigend, maar door de vergelijking met de Titanic viel het muntje: de duurzaamheidsbeweging is een zelfgenoegzame beweging geworden. En die zichzelf bij gelegenheid de hemel in prijst (wat bij gelegenheid best mag) en in slaap wiegt (wat levensgevaarlijk is). Het is in dit genootschap langzamerhand taboe om de problemen bij de naam te noemen; dat is ‘negatief’ en ‘schrikt af’. De analyse dat al die – begrijp me goed: elk op zich inspirerende – initiatieven in zijn totaliteit nooit tot duurzaamheid kan leiden, mag eigenlijk niet gemaakt worden; dat is ‘te pessimistisch’. Internalisatie van externe kosten is een onbekend begrip, en is dat nou wel nodig? Dat de wereldeconomie nu al de grenzen van de ecologische veerkracht ruim overschrijdt (Nature, 24 september 2009) moet maar liever niet op tafel komen, dat ‘doemdenken’ hebben we toch gehad? Niks problemen, over ‘kansen’ moeten we het hebben.

Dat is grofweg het beeld: we fêteren onszelf dat we drie lucifers hebben uitgeblazen, terwijl de wereld om ons heen laaiend in brand staat. Ik heb het inderdaad over ‘we’ – ik voel me zelf ook onderdeel van die duurzaamheidsbeweging nieuwe stijl, en moet net zo hard oppassen niet in de zelfgenoegzaamheid mee te gaan.

En in naïveteit.

Want aan de andere kant van het spectrum is er helemaal niet zoveel vreugde over al die initiatieven, plannen en wapenfeiten. Integendeel. Onder meer ten behoeve van mijn a.s. boek over de achtergronden van de klimaatscepsis heb ik mij de afgelopen maanden herhaaldelijk op verschillende blogs en fora begeven. Dat was geen onverdeeld genoegen. Er wordt gefoeterd en gescholden op alles was groen en duurzaam is. Zelfs op feitelijke informatie, of het nu klimaatkennis betreft of inzicht in de mate waarin windturbines CO2 verminderen, wordt boos en wrokkig gereageerd. Groen en duurzaam wordt een op een met politiek links geassocieerd, en het idee blijkt te heersen dat links de afgelopen 30 jaar een dictatoriaal schrikbewind heeft gevoerd. Nadere analyse leert dat het nog meer afzetten tegen de elites dan tegen links is. En groen en duurzaam zijn elitair, net als cultuur, wetenschap, vorming, en nog zo wat hobby’s. Weg met dat alles, is het devies. Ophouden met natuurbescherming, windturbines, duurzame innovatie, nieuwe bedrijvigheid, klimaatbeleid, en ruim baan voor kerncentrales, kolencentrales, landbouw, en zo meer. Het is duidelijk: de koers die het huidige kabinet heeft ingezet kan op een stevig draagvlak rekenen van een rancuneus anti-elitair smaldeel in onze samenleving.

Het lijkt echter of de duurzaamheidsbeweging dat amper wil zien. Ik hoor er geluiden als: het is wel goed dat er wat opgeschud wordt (uit rancune?), je moet die subsidies toch ook niet willen (niet als de externe kosten verrekend zijn, nee), dan doen we het toch gewoon zelf (terwijl de marktprikkels zo pervers zijn?).

Maar laten we de werkelijkheid maar onder ogen zien. De (tussen)stand duurzaamheidbeweging – rest van Nederland is voorlopig minstens 0-3. Ik vind het maar lastig in dit tijdsgewricht een goede koers tussen de zelfgenoegzaamheid aan de ene en de rancune aan de andere kant te vinden.

(gepubliceerd in Energiegids.nl, 4 februari 2011)

Een écht christelijk-liberaal milieubeleid is om de vingers bij af te likken

2011-02-02T19:21:00.000+01:00

Het kabinet-Rutte regeert sinds medio oktober. Er is zware kritiek op het natuur- en milieubeleid van de nieuwe regering. Regelmatig valt te beluisteren dat de politieke kleuren van het kabinet daaraan debet zouden zijn: christendemocraten en liberalen samen, tja - dat die weinig aan duurzaamheid zouden willen doen viel te verwachten.

Dat er geen natuur- en milieuambities zijn is wel duidelijk. Maar het is een misverstand te menen dat dit aan de politiek-filosofische grondslagen van de regeringspartijen zou liggen. Integendeel: bij een écht christendemocratisch-liberaal milieubeleid zou menigeen zijn vingers aflikken.

Oud-ministers Winsemius (VVD) en Veerman (CDA)
probeerden hun partijen tot meer aandacht voor
duurzaamheid aan te zetten. Zonder succes.

Wat zou kan christendemocratisch-liberaal milieubeleid kunnen inhouden?

Het christelijke deel heeft rentmeesterschap vanzelfsprekend hoog in het vaandel. De CDA-website: “Met rentmeesterschap bedoelen we: de aarde is niet van ons, we hebben de aarde te leen van God. Daarom moeten we de aarde goed achterlaten voor volgende generaties (…). De overheid heeft twee taken op het gebied van rentmeesterschap:
1. De overheid moet stimuleren dat mensen zich gedragen als goede rentmeesters.(…)
2. De overheid moet zelf een goede rentmeester zijn. (…)”

In Trouw van 8 juni vorig jaar schreef ex-informateur en CDA-kopstuk Ruud Lubbers onder de kop Ware rentmeester kiest voor een duurzame toekomst': “De doorbraak naar een moderne CO2-arme economie kan bereikt worden door in het coalitieoverleg overeen te komen dat de CO2-uitstoot een prijs krijgt, en wel een veel hogere dan nu het geval is. Dat is conform het beginsel De vervuiler betaalt”.

Een overheid die zijn eigen verantwoordelijkheid neemt, vooral door te zorgen voor internalisatie van externe kosten, en vooral langs die lijn mensen in welke rol ook tot persoonlijk rentmeesterschap prikkelt.

Het CDA-smaldeel in dit kabinet zou, kortom, op basis van de christendemocratische beginselen een interessante bijdrage aan het milieubeleid hebben kunnen leveren.

Het liberalisme komt voort uit de verlichting, waarin rede en rechtvaardigheid en emancipatie centraal staan. Volgens de Teldersstichting, wetenschappelijk bureau van de VVD, gaan liberalisme en een stringent milieubeleid dan ook heel goed samen: “Het belang dat deze stroming hecht aan individuele vrijheid betekent juist dat streng staatsoptreden ter voorkoming van schending van individuele rechten, waaronder ook het recht op een schoon milieu, gerechtvaardigd is”. Voor de rechtgeaarde liberaal is niet de vraag of er een streng milieubeleid mag zijn, maar is de vraag: welke instrumenten zorgen voor behoud van het recht op een schoon milieu en bieden tevens maximale individuele keuzevrijheid: “Liberalen geven de voorkeur aan het gebruik van marktinstrumenten, zoals heffingen, bij de uitvoering van milieubeleid”, aldus de Teldersstichting in zijn publicatie Liberale Duurzaamheid van 2007.

Gunst, laat de combinatie van die twee stromingen nu precies dat zijn wat nodig is? De inspiratie van het rentmeesterschap, vormgegeven door marktconforme instrumenten die de maatschappelijke kosten internaliseren en individuele keuzevrijheid intact laten. Geen gelazer meer met permanent wisselende subsidies, die nu eens de ene en dan weer de andere technologie stimuleren, leeg rakende geldpotjes omdat alle inkomsten en uitgaven bij het huidige systeem via de staatskas moeten lopen, spelregels die tijdens het spel veranderen. Wat meer kan men zich wensen?

Ook de liberale uitgangspunten vormen een goede basis voor milieubeleid.

In de praktijk tot nu toe blijkt daarvan weinig terecht te komen. Ja, subsidies worden afgeschaft. Maar dat is alleen te rechtvaardigen als tegelijkertijd hard gewerkt wordt aan internalisering van externe kosten. Op dat terrein moet de eerste stap nog worden gezet.

Waarom blijft een werkelijk christendemocratisch-liberaal milieubeleid uit?

Bij CDA is de machtswens doorgaans groter dan de zucht naar rentmeesterschap. Dat is bij de formatie opnieuw gebleken. De VVD is grosso modo meer conservatief-neoliberaal dan liberaal in de geest van de oprichters van weleer.

En dan hebben we nog de gedoogsteun van de PVV. Het verkiezingsprogramma van de PVV spreekt klare taal, haaks op de principes van CDA en VVD: “Stop de overheidspropaganda voor de klimaathysterie”, “de mondiale temperatuur daalt al sinds 1998”. Daarom: “vooral: geen klimaatbeleid”, en “geen onrendabele windmolens”, maar wel kernenergie. Het PVV-milieubeleid gaat over afval, zwerfvuil, vuilniszakken. Veel regels moeten weg, want “hele beroepsgroepen worden door de milieulobby aan banden gelegd”.

Een echt christelijk-liberaal milieubeleid, ik zou inderdaad mijn vingers erbij aflikken. Maar de PVV-sirenen die het kabinet begeleiden zingen vooral populistisch, conservatief-reactionaire liederen. Die hebben de wat bescheiden duurzaamheidszang binnen CDA en VVD ruimschoots overstemd.

Discussie megastallen gebruiken om relatie boer - consument te herstellen

2011-01-22T14:28:00.001+01:00

De komst van megastallen in het landelijk gebied roept veel emoties en verzet op, en is aanleiding voor polarisatie. Onder meer Wakker Dier, Milieudefensie en het Burgerinitiatief Megastallen-néé laten van zich horen.

Is de discussie in enkele factoren ‘te ontbinden’? Er zijn immers onderliggende problemen die lijken te culmineren in een welles-nietes-discussie over de megastallen.

De thema’s die spelen achter de discussie over de megastallen zijn vooral:

1. Dierenwelzijn: gaat dierenwelzijn er bij introductie van megastallen er op vooruit of op achteruit? Mijn vermoeden is dat de megastallen een verbetering zouden kúnnen betekenen, mede omdat bij grootschaligheid ook meer financiële mogelijkheden ontstaan voor investeren in dierenwelzijn. Ik vermoed echter ook dat de publieke perceptie anders is. Het zou echter wel aannemelijk moeten worden gemaakt dat de mogelijke verbeteringen ook echt worden gerealiseerd. Het is dan ook van belang dat juist de overheid regelt dat een deel van de financiële ruimte die door de schaalvergroting ontstaat ook daadwerkelijk voor verbetering van dierenwelzijn wordt benut.

Wat betreft de diergezondheid is het beeld overigens nog niet zo helder: er kunnen plussen zowel als minnen zijn.

2. Emissies naar het milieu. Vergelijkbare opmerkingen gelden als onder 1: een meer industriële benadering geeft in beginsel ruimte voor allerlei emissiebeperkende maatregelen (investeringen). De perceptie zou ook hier een omgekeerde kunnen zijn. En ook hier geldt: de milieu-investeringen moeten wel worden geregeld of afgesproken, de markt zal ze bij de huidige condities niet spontaan doen.

3. ‘Voetafdruk’: de sector gebruikt veel inputs, waaronder krachtvoer, die stroomopwaarts in de keten bijvoorbeeld in Brazilië (sojateelt) tot grote problemen leiden. De angst lijkt dat verdere industrialisatie van de sector tot nog meer externe inputs leidt. Het lijkt me de vraag of dat inderdaad het geval is; ik zie op voorhand geen reden om aan te nemen dat de inzet van krachtvoer hoger wordt als er meer varkens per bedrijf worden gehouden. De totale Nederlandse inzet van externe inputs hangt primair af van de vraag naar varkensvlees, en niet zozeer van de aantallen varkens per stal. Maar de perceptie is vermoedelijk anders.

4. Mest/mineralenoverschot: de keerzijde van de inputs is dat in ons land mineralen als stikstof en fosfor ophopen: vermesting. Analoog aan het vorige punt is de angst dat meer industrialisatie ook meer vermesting betekent. Of de werkelijkheid met deze perceptie overeenkomt is de vraag.

5. Transportbewegingen: concentratie leidt naar verwachting tot meer transportbewegingen ter plekke. Dat is meer een verdelings- dan een absolute kwestie (bij gelijkblijvende vraag naar varkensvlees): elders ontstaan dan minder transporten. De toename van transport op locatie versterkt uiteraard wel het NIMBY-effect: not in my backyard. De vraag is wel of extra transportbewegingen rondom een megastal wel passen bij het karakter van het agrarisch gebied. Ruimte voor megastallen op industrieterreinen ligt dan meer voor de hand. Zie ook hieronder, bij landschap.

6. Landschap: de megastallen worden als verstoring van het landschap gezien. Vooral als de stallen als ‘varkensflats’ worden betiteld ontstaat dit beeld: flats in het buitengebied, en dan nog wel voor varkens, dat nooit! Eisen aan landschappelijke inpassing zouden mogelijk aan de bezwaren tegemoet moeten kunnen komen. Maar misschien is het logischer bedrijven met meer dan x dieren of stallen van meer dan y meter hoog per definitie als industriële en niet als agrarische bedrijvigheid te zien, met als consequentie dat vestiging op bedrijventerreinen moet plaatsvinden in plaats van in het landelijk gebied. Ook voor de transportbewegingen is dat beter.

Opmerkelijk is dat landschap nu het belangrijkste issue in het debat lijkt te worden, wat het gelet op de andere thema’s in wezen niet is.

Op elk van bovenstaande thema’s zijn stappen nodig: beleidsmaatregelen, afspraken, onderzoek, randvoorwaarden, regelgeving etc., maar er is ook meer aan de hand dan de noodzaak van maatregelen.

Vervreemd geraakt

Zichtbare stappen naar oplossingen op elk van de thema’s zullen wellicht de acceptatie van megastallen vergroten, maar vermoedelijk verstomt die discussie toch niet. Dat heeft te maken met de achterliggende maatschappelijke en emotionele aspecten van het debat. Een sociaal-psycholoog heeft hier wellicht meer inzichten te bieden dan ondergetekende, milieukundige, maar als ik een hypothese zou mogen formuleren zou deze als volgt luiden.

De consument is vervreemd geraakt van de productie van het eigen voedsel, dat wordt gezien als afkomstig van ‘de markt’ en ‘de winkel’. Wat zich daarvóór afspeelt ziet de consument niet, en wat meer is: wil hij of zij ook niet zien, zeker als het dierlijke productie betreft. Intensieve veehouderij is goeddeels onzichtbaar voor de stedeling, ook als hij in het landelijk gebied recreëert. De komst van grote stallen confronteert de consument met een ontwikkeling die hij liever niet onder ogen wil zien, omdat hij er uiteindelijk een medeverantwoordelijkheid voor draagt via de dagelijkse keuzes, waarvan hij overigens de consequenties niet wil accepteren. De consument wil zich warmen aan het pastorale beeld van de boer en zijn scharrelvarkens, de koeien in de wei, en een platteland waar het goed toeven is, maar is (behalve wanneer dit collectief wordt afgedwongen) niet bereid de bijbehorende prijs te betalen.

De zichtbare megastallen, en meer algemeen duidelijke tekenen van industrialisatie van de landbouw, verstoren de pastorale illusie, en confronteren de consument/burger met de eigen gespletenheid. De gemakkelijke oplossing is dan: in het geweer komen tegen de nieuwe ontwikkelingen, dat ontslaat hem of haar van de eigen verantwoordelijkheid.

Als dit beeld juist is, zijn oplossingen niet uitsluitend te zoeken in de technisch-economische hoek. Werken aan herstel van relaties tussen producent en consument op alle niveaus is de sleutel. Initiatieven in die richting groeien ook, zoals de maatschappelijke stages bij agrariërs, regionale initiatieven waarin consumenten (bijvoorbeeld via restaurants) nauwe contacten onderhouden met boeren in de regio, acties als adopteer een koe, campagnes als ‘een varken kan niet kiezen’, en zo meer. Het lijkt mij van belang dit soort initiatieven te versterken, zodat consumenten en producenten (en beleidsmakers op alle niveaus) weer een gezamenlijke verantwoordelijkheid gaan ervaren voor ontwikkelingen van landbouw, platteland, groene ruimte, landschap, dierenwelzijn, voedselkwaliteit én de prijzen en maatregelen die nodig zijn om alle wensen te realiseren. Dat is natuurlijk wel een kwestie van lange adem.

Een deel van de benodigde oplossingen op de eerdergenoemde thema’s kan ook via beleidsmaatregelen als financiële prikkels, regelgeving, randvoorwaarden enzovoorts worden afgedwongen. Analyses van onder meer het Planbureau voor de Leefomgeving laten zien dat mensen in het algemeen bereid zijn dergelijke maatregelen te accepteren, als dat maar voor allen geldt, en men niet als individuele consument zich hoeft in te spannen terwijl de buren niet meedoen. Verbetering van de relaties tussen agrariër en consument kan het draagvlak voor verdergaande maatregelen nog versterken.

Het debat over de megastallen is een goede aanleiding om de discussie over de onderliggende thema’s en problemen te voeren. En als het daarnaast nog mogelijk is het debat over de megastallen te gebruiken om de benodigde beweging naar verbinding tussen producenten en consumenten en gedeelde verantwoordelijkheid in een hogere versnelling te brengen, dan kan er veel worden gewonnen.

De wereld-thermometer in Martin Bosma's tuin

2011-01-05T19:53:00.000+01:00

In flamboyante stijl stelt politiek columnist Martin Bosma in NRC van 5 januari 2011 vast dat er geen klimaatverandering is. Immers, van New York tot Nieuwersluis is het ijskoud, en we hopen op een Elfstedentocht.

Intussen gaat 2010 de boeken in als een van 3 warmste jaren sinds 1850, het afgelopen decennium als warmste decennium, staat in Australië een gebied ter grootte van Frankrijk en Duitsland samen onder water, maakt ’s werelds grootste herverzekeraar Munich Re zich grote zorgen over de oplopende kosten door klimaatverandering, en was de hitte in Rusland deze zomer nog niet eerder zo verzengend.

Hoewel Nederland maar 0,08 promille van het aardoppervlak beslaat, houdt voor PVV’er Bosma de wereld letterlijk op bij de landsgrenzen, en bepaalt de temperatuur in zijn achtertuin of er sprake is van een probleem of niet. Bijzonder.